पहाटेच्या धूसर प्रकाशात हिंदी महासागराच्या अथांग निळाईवर सूर्याची पहिली किरणे अलगद उतरतात आणि ग्रेट निकोबारच्या घनदाट जंगलांतून पक्ष्यांच्या स्वरांची एक अद्भुत मैफल सुरू होते. समुद्राच्या लाटा किनार्याशी संवाद साधत असतात, प्रवाळभित्तींच्या कुशीत हजारो सागरी जीव आपले जगणे विणत असतात आणि जंगलाच्या अंतरंगात हजारो वर्षांपासून निसर्गाशी एकरूप झालेल्या आदिवासी जमाती आयुष्य जगत असतात. या बेटावरील प्रत्येक झाड, प्रत्येक नदी, प्रत्येक टेकडी आणि प्रत्येक जीव हा निसर्गाच्या एका विशाल काव्याचा भाग आहे. मानवी हस्तक्षेपापासून बर्याच अंशी दूर राहिलेल्या या बेटाने आजवर जैववैविध्याचा एक अनमोल ठेवा जपला आहे. मात्र आता विकासाच्या नावाखाली या निसर्गसंपन्न बेटाचे रूप पालटण्याची तयारी सुरू झाली आहे आणि त्याचबरोबर अनेक गंभीर प्रश्नही उभे राहिले आहेत.
भारत सरकारने ग्रेट निकोबार बेटावर सुमारे ७२ हजार कोटी रुपयांचा महत्त्वाकांक्षी विकास प्रकल्प प्रस्तावित केला आहे. या प्रकल्पांमध्ये आंतरराष्ट्रीय कंटेनर ट्रान्सशिपमेंट बंदर, आंतरराष्ट्रीय दर्जाचा विमानतळ, ऊर्जा प्रकल्प, आधुनिक शहर आणि विविध पायाभूत सुविधांचा समावेश आहे. मलक्का सामुद्रधुनीच्या जवळ असल्यामुळे या बेटाचे सामरिक आणि आर्थिक महत्त्व प्रचंड आहे. जगातील बराच मोठा सागरी व्यापार या मार्गातून होत असल्याने भारताला जागतिक व्यापारात अधिक प्रभावी स्थान मिळवून देण्याची क्षमता या प्रकल्पात आहे. राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीनेही हा प्रकल्प महत्त्वाचा मानला जात आहे. रोजगारनिर्मिती, आर्थिक गुंतवणूक आणि पायाभूत विकास यांसाठी हा प्रकल्प उपयुक्त ठरू शकतो, याबाबत दुमत नाही. मात्र विकासाच्या या महत्त्वाकांक्षेची किंमत कोण मोजणार, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
ग्रेट निकोबार हा भारतातील सर्वांत संवेदनशील पर्यावरणीय प्रदेशांपैकी एक. या बेटाचा मोठा भाग जैवमंडल राखीव क्षेत्र म्हणून ओळखला जातो. येथे उष्णकटिबंधीय सदाहरित जंगले, खारफुटी, प्रवाळभित्ती, सागरी परिसंस्था आणि असंख्य दुर्मीळ वनस्पती व प्राणी प्रजाती आढळतात. या प्रदेशातील जीवसृष्टी जगात इतरत्र कुठेही आढळत नाही. त्यामुळे ग्रेट निकोबार हे केवळ एक बेट नसून जागतिक जैववैविध्याचा एक महत्त्वपूर्ण वारसा आहे. विकास प्रकल्पासाठी मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. हजारो हेक्टर जंगलांवर परिणाम होऊ शकतो. ही केवळ झाडांची कत्तल नसून संपूर्ण परिसंस्थेच्या अस्तित्वाला धक्का देणारी प्रक्रिया ठरू शकते.
जंगल म्हणजे केवळ वृक्षांचा समूह नसतो. ते हजारो प्रजातींचे घर असते. एका झाडावर असंख्य कीटक, पक्षी, बुरशी आणि सूक्ष्मजीव अवलंबून असतात. एखादे जंगल नष्ट होते तेव्हा प्रत्यक्षात संपूर्ण जैवसाखळीतील अनेक दुवे तुटतात. ग्रेट निकोबारमध्ये आढळणारे निकोबार मेगापोड, विविध प्रकारचे सरपटणारे प्राणी, दुर्मीळ कीटक, वनस्पती आणि अनेक स्थानिक प्रजाती या बदलांचा सर्वप्रथम फटका सहन करतील. पर्यावरणशास्त्रातील एक मूलभूत नियम असा आहे की निसर्गातील कोणतीही साखळी स्वतंत्र नसते. एका घटकात झालेला बदल संपूर्ण व्यवस्थेला हादरवू शकतो. त्यामुळे जंगलतोडीचे परिणाम केवळ वनक्षेत्रापुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर ते समुद्र, हवामान, जलस्रोत आणि मानवी जीवनावरही उमटतात.
ग्रेट निकोबारचे नाव घेतले की सर्वप्रथम आठवण होते ती लेदरबॅक समुद्री कासवांची. जगातील सर्वांत मोठ्या समुद्री कासवांपैकी असलेली ही प्रजाती हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून या बेटाच्या किनार्यांवर अंडी घालण्यासाठी येते. किनारी भागात होणारे मोठे बांधकाम, जहाजांची वाढती वर्दळ, कृत्रिम प्रकाश व्यवस्था आणि मानवी हालचाली यामुळे या कासवांच्या प्रजनन प्रक्रियेवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. जगभरात आधीच संकटग्रस्त असलेल्या या प्रजातीसाठी ग्रेट निकोबारचे किनारे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात. त्यामुळे येथे होणारा कोणताही बदल जागतिक संवर्धनाच्या दृष्टीनेही चिंतेचा विषय आहे.
या बेटाभोवतीच्या समुद्रात विस्तीर्ण प्रवाळभित्ती आढळतात. प्रवाळभित्ती या समुद्रातील वर्षावन म्हणून ओळखल्या जातात. हजारो मासे, शंख-शिंपले आणि इतर सागरी जीव त्यावर अवलंबून असतात. बंदर उभारणीसाठी होणारे खोदकाम, समुद्रतळातील बदल, गाळाची वाढ आणि जहाजांमधून होणारे प्रदूषण यामुळे प्रवाळभित्तींना मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो. एकदा नष्ट झालेली प्रवाळभित्ती पुन्हा विकसित होण्यासाठी अनेक दशके लागतात. त्यामुळे या परिसंस्थेचे नुकसान भरून काढणे जवळपास अशक्य ठरते.
ग्रेट निकोबारमधील पर्यावरणीय चिंतेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे येथील आदिवासी समाज. शोम्पेन आणि निकोबारी या जमाती शतकानुशतके या बेटावर वास्तव्य करत आहेत. विशेषतः शोम्पेन जमात ही अत्यंत संवेदनशील आणि अलिप्त जीवन जगणारी आदिम जमात मानली जाते. त्यांचे जीवन जंगलाशी आणि स्थानिक नैसर्गिक संसाधनांशी घट्ट जोडलेले आहे. जंगल हे त्यांचे अन्नभांडार आहे, औषधालय आहे आणि संस्कृतीचे केंद्र आहे. विकासाच्या नावाखाली जर त्यांच्या परिसरात मोठ्या प्रमाणात मानवी वसाहती निर्माण झाल्या, तर त्यांच्या जीवनशैलीवर, संस्वृâतीवर आणि सामाजिक अस्तित्वावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. जगभरातील अनुभव सांगतात की विकास प्रकल्पांमुळे विस्थापित झालेल्या आदिवासी समाजांनी केवळ जमीनच गमावलेली नाही, तर अनेकदा आपली सांस्कृतिक ओळखही गमावली आहे.
भौगोलिकदृष्ट्याही ग्रेट निकोबार अत्यंत संवेदनशील आहे. हे बेट भूकंप आणि सुनामीप्रवण क्षेत्रात स्थित आहे. २००४च्या विनाशकारी सुनामीने या बेटाला मोठा फटका बसला होता. अनेक भाग समुद्रात खचले होते आणि भौगोलिक स्वरूपात मोठे बदल झाले होते. अशा संवेदनशील भागात मोठ्या प्रमाणावर पायाभूत सुविधा उभारल्यास भविष्यातील नैसर्गिक आपत्तींचा धोका वाढू शकतो. हवामान बदलामुळे समुद्राची पातळी वाढत असल्याचे जगभरातील संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळे किनारी भागातील विकास प्रकल्प अधिक असुरक्षित बनू शकतात.
ग्रेट निकोबारची जंगले कार्बन शोषणाचे महत्त्वाचे केंद्र आहेत. ही जंगले वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड शोषून हवामान संतुलित ठेवण्यास मदत करतात. आज संपूर्ण जग हवामान बदलाच्या संकटाशी झुंज देत असताना अशा नैसर्गिक कार्बन सिंकचे महत्त्व अधिक वाढले आहे. मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड झाली, तर स्थानिकच नव्हे तर जागतिक पर्यावरणावरही त्याचे परिणाम दिसू शकतात. एकीकडे कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी अब्जावधी रुपये खर्च केले जात असताना दुसरीकडे नैसर्गिक कार्बन साठ्यांवर घाला घालणे ही विरोधाभासी बाब ठरते.
विकासाची गरज कोणीही नाकारू शकत नाही. देशाला आधुनिक बंदरे, मजबूत पायाभूत सुविधा, रोजगाराच्या संधी आणि आर्थिक प्रगती आवश्यक आहे. परंतु विकास आणि विनाश यांच्यातील सीमारेषा अत्यंत सूक्ष्म असते. ती ओलांडली गेली की प्रगतीच्या नावाखाली अपरिवर्तनीय नुकसान घडते. ग्रेट निकोबारचा प्रश्न हा केवळ एका बेटाचा प्रश्न नाही. तो भारताच्या विकास मॉडेलचा प्रश्न आहे. आपण आर्थिक प्रगती आणि पर्यावरण संवर्धन यांच्यात समतोल साधू शकतो का, याची ही कसोटी आहे. आज ग्रेट निकोबारच्या जंगलांत वाहणारा वारा, किनार्यावर येणार्या समुद्री कासवांचे पाऊलखुणा, प्रवाळभित्तींच्या कुशीत वाढणारे जीवन आणि जंगलाशी एकरूप झालेल्या आदिवासींची संस्कृती आपल्याला एकच प्रश्न विचारत आहे. विकासाच्या या धावत्या प्रवासात आपण निसर्गाला सोबत घेऊन जाणार आहोत की त्यालाच मागे सोडून पुढे जाणार आहोत? कारण बंदरे पुन्हा बांधता येतात, रस्ते पुन्हा उभे करता येतात, शहरे पुन्हा विकसित करता येतात; पण एकदा नष्ट झालेले जंगल, हरवलेली प्रजाती आणि मोडलेली जैवसाखळी पुन्हा निर्माण करता येत नाही. आणि म्हणूनच ग्रेट निकोबारचा प्रश्न हा केवळ विकासाचा नाही, तर आपल्या पर्यावरणीय विवेकबुद्धीचा आणि भावी पिढ्यांप्रती असलेल्या जबाबदारीचा आहे.
