पहाटेच्या धुक्याची चादर अजूनही शेताच्या हिरव्यागार कुशीत विसावलेली… दवबिंदूंनी न्हालेली पिके, बांधावरची अलगद डोलणारी गवताची पाती आणि आकाशातून किलबिलाट करत शेतात उतरलेले पक्षी! कुठे ज्वारीच्या कणसांवर त्यांची लगबग, कुठे सूर्यफुलांच्या सावलीत विसावलेले थवे, तर कुठे शेताच्या बांधावरील झुडपांमध्ये घरट्यांची लगबग… हे दृश्य एखाद्या चित्रकाराच्या कुंचल्यातून साकारल्यासारखे भासते. मात्र हे चित्र कागदावरचे नाही; ते सासवड-पांगरे गावातील एका शेतकऱ्याने आपल्या जिवंत शेतीत उभे केले आहे.
शहरांच्या वाढत्या काँक्रीटच्या जंगलात पक्ष्यांच्या पंखांना आकाश उरले असले, तरी त्यांच्या पायाखाली उतरण्यासाठी माती मात्र कमी होत चालली आहे. अशा वेळी पुणे जिल्ह्यातील गौरव शेलार यांनी आपल्या तीन एकर शेतीला पक्ष्यांसाठी आसरा देत एक वेगळा प्रयोग उभा केला आहे. येथे पिकांसोबत पक्षीही वाढतात, शेतीसोबत जैवविविधताही फुलते आणि निसर्ग संवर्धनासोबत रोजगाराची नवी वाटही खुलते. ही केवळ तीन एकर जमीन नाही; ती शेती, पक्षी, माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील जिवंत नात्याची प्रयोगशाळा आहे. शेतकऱ्याने जमिनीचा काही भाग निसर्गासाठी राखून ठेवला, तर त्या मातीतून केवळ धान्यच नाही, तर जैवविविधतेचे गीतही उगवू शकते, याची साक्ष देणारा हा प्रयोग आहे.
पक्ष्यांसाठी केवळ दाणेपाणी ठेवणे म्हणजे संवर्धन नव्हे. त्यांच्या अस्तित्वासाठी सुरक्षित निवारा, अन्नसाखळी आणि नैसर्गिक अधिवास आवश्यक असतो. हीच बाब लक्षात घेऊन शेलार यांनी आपल्या शेतीतील सुमारे ३० ते ३५ टक्के क्षेत्र पक्ष्यांसाठी राखून ठेवले आहे. पिकांबरोबरच झाडे, झुडपे, गवताळ भाग, पाण्याची उपलब्धता आणि कीटकांची नैसर्गिक संख्या यामुळे येथे पक्ष्यांना आवश्यक असलेले वातावरण तयार झाले आहे. शेतात बाजरी, सूर्यफूल, भुईमूग, सोयाबीन, ज्वारी, गहू, कांदा, घेवडा, उडीद आणि तूर यांसारखी विविध पिके घेतली जातात. या पिकांमुळे पक्ष्यांना नैसर्गिक अन्न मिळते, तर झाडे आणि झुडपे त्यांना सुरक्षित आसरा देतात. त्यामुळे शेती केवळ उत्पादनाचे माध्यम न राहता पक्ष्यांसाठीही एक जिवंत परिसंस्था बनली आहे.
शेतात पक्ष्यांसाठी कृत्रिम व्यवस्था करण्यापेक्षा नैसर्गिक अधिवास निर्माण करण्यावर भर देण्यात आला आहे. पिकांमध्ये राहणारे कीटक, गवतामधील जीवसृष्टी, झाडांवरील फळे-बिया आणि शेतातील नैसर्गिक पाणीस्रोत यामुळे पक्ष्यांची अन्नसाखळी तयार होते. परिणामी पक्ष्यांची उपस्थिती वाढते आणि शेतीतील जैवविविधतेलाही चालना मिळते. याच संकल्पनेतून शेलार यांच्या शेताने ‘शेलार फार्म बर्डिंग पॉइंट’ अशी ओळख निर्माण केली आहे. पक्षीप्रेमी, निसर्ग अभ्यासक, छायाचित्रकार आणि पर्यावरणाची आवड असलेले नागरिक येथे येऊन पक्षीनिरीक्षण करतात. सकाळच्या शांत वातावरणात विविध पक्ष्यांचे निरीक्षण करण्याची संधी मिळत असल्याने हे ठिकाण निसर्गप्रेमींसाठी आकर्षण ठरत आहे.
ही जागा केवळ पक्षीनिरीक्षणापुरती मर्यादित नाही. येथे येणाऱ्या नागरिकांना शेती, पक्षी आणि जैवविविधता यांचा परस्पर संबंध समजावून सांगितला जातो. त्यामुळे शेत हे एक प्रकारची ‘निसर्गाची खुली शाळा’ बनले आहे. विशेषतः मुलांना आणि तरुणांना पक्ष्यांचे निरीक्षण करताना त्यांच्या अधिवासाचे महत्त्व समजते. या उपक्रमाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे पूरक रोजगार आणि उत्पन्नाची संधी. पक्षीनिरीक्षणासाठी येणाऱ्या पर्यटकांकडून नाममात्र शुल्क घेतले जाते. त्यामुळे शेतीच्या उत्पन्नासोबत निसर्ग पर्यटनातूनही काही प्रमाणात आर्थिक उत्पन्न मिळते. ग्रामीण भागात शेतीवरील वाढता खर्च, हवामानातील अनिश्चितता आणि बाजारभावातील चढ-उतार पाहता अशा पूरक उत्पन्नाच्या संधी शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या ठरू शकतात. मात्र या उपक्रमाचा उद्देश केवळ नफा मिळवणे नसून संवर्धन केंद्रित निसर्ग पर्यटन विकसित करणे हा आहे. पर्यटकांनी पक्ष्यांना त्रास न देणे, मोठ्या आवाजात संगीत न लावणे, प्लास्टिक किंवा कचरा न टाकणे आणि पक्ष्यांच्या घरट्यांपासून सुरक्षित अंतर ठेवणे यांसारख्या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. निसर्ग पर्यटनाचा विस्तार झाला तरी त्यातून निसर्गावर अतिरिक्त दबाव निर्माण होणार नाही, याची काळजी घेणे गरजेचे आहे.
शेतात दिसणाऱ्या पक्ष्यांची विविधताही लक्षवेधी आहे. ठिपकेदार मनोली अर्थात स्केली ब्रेस्टेड मुनिया, रुपेरी चोचीची मनोली अर्थात सिल्व्हरबिल, सुगरण अर्थात बेबी बीव्हर, गुलाबी फिंच, लालबुड्या बुलबुल, तिरंगी मनोली आणि लाल मुनिया अर्थात रेड अॅव्हडावट यांसारख्या पक्ष्यांची वर्दळ येथे पाहायला मिळते. विविध प्रजातींची उपस्थिती ही परिसरातील अधिवास आणि अन्नसाखळी तुलनेने सक्षम असल्याचे संकेत देणारी ठरते. पक्ष्यांची संख्या आणि विविधता ही एखाद्या परिसराच्या पर्यावरणीय आरोग्याची महत्त्वाची खूण मानली जाते. एखाद्या शेतात सातत्याने विविध पक्षी दिसत असतील, तर तेथील अन्नसाखळी, वनस्पती आणि लहान जीवसृष्टी यांच्यातील संबंध टिकून असल्याचे दिसते. त्यामुळे पक्ष्यांचे संवर्धन म्हणजे केवळ एका प्रजातीचे रक्षण नव्हे; तर संपूर्ण परिसंस्थेचे संरक्षण होय.
वाढते शहरीकरण, रस्ते, बांधकामे, औद्योगिक विस्तार आणि शेतीचे होत असलेले रूपांतर यामुळे पक्ष्यांचे नैसर्गिक अधिवास कमी होत आहेत. शहरांमध्ये मोकळ्या जागा कमी होत असताना ग्रामीण भागातील शेती आणि नैसर्गिक पट्टे अनेक पक्ष्यांसाठी महत्त्वाचे आश्रयस्थान ठरत आहेत. त्यामुळे अशा अधिवासांचे संरक्षण करणे ही केवळ पर्यावरण विभागाची जबाबदारी न राहता शेतकरी आणि स्थानिक समुदायाचीही भूमिका ठरते.
गौरव शेलार यांच्या तीन एकरांच्या प्रयोगातून एक महत्त्वाचा संदेश पुढे येतो— जैवविविधतेसाठी मोठे जंगलच आवश्यक असते असे नाही; शेतीची जमीनही संवर्धनाचे प्रभावी केंद्र बनू शकते. शेताच्या बांधावर झाडे ठेवणे, नैसर्गिक गवताळ भाग जपणे, रासायनिक वापरावर नियंत्रण ठेवणे, पाण्याची व्यवस्था करणे आणि पक्ष्यांना सुरक्षित जागा देणे यामुळे स्थानिक जैवविविधता वाढू शकते. पक्षीनिरीक्षणासाठी येणाऱ्या नागरिकांमुळे ग्रामीण भागातील स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही चालना मिळू शकते. स्थानिक मार्गदर्शक, पक्षीनिरीक्षण प्रशिक्षण, निसर्गभ्रमंती, स्थानिक खाद्यपदार्थ, ग्रामीण निवास आणि पर्यावरण शिक्षण अशा अनेक पूरक रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे निसर्ग संवर्धन आणि ग्रामीण रोजगार हे एकमेकांच्या विरोधात नसून परस्परांना बळ देणारे घटक ठरू शकतात.
हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर या प्रयोगाचे महत्त्व आणखी वाढते. अनियमित पाऊस, वाढते तापमान, पाण्याची कमतरता आणि बदलते पीकचक्र यांचा परिणाम शेतीसोबत पक्ष्यांवरही होत आहे. अशा परिस्थितीत शेतामध्ये जैवविविधतेसाठी जागा राखणे म्हणजे भविष्यातील पर्यावरणीय संकटांविरुद्ध स्थानिक पातळीवर उभारलेली एक छोटी पण महत्त्वाची संरक्षणभिंत आहे. गौरव शेलार यांचा प्रयोग सांगतो की, शेतकरी केवळ अन्नदाता नसतो; तो जैवविविधतेचा संरक्षकही होऊ शकतो. शेतात पिकणाऱ्या धान्याइतकेच महत्त्व त्या शेतात जगणाऱ्या पक्ष्यांचे, कीटकांचे, झाडांचे आणि इतर जीवांचे आहे. या सगळ्यांचा परस्पर संबंध समजून घेतला, तर शेती अधिक शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक होऊ शकते.
‘जमीन जिवंत असेल तर शेतीही जिवंत राहते’ हा संदेश या उपक्रमातून स्पष्टपणे समोर येतो. निसर्गाला जागा दिली तर निसर्गही आपल्याला जगण्याच्या नव्या शक्यता देतो. पक्ष्यांसाठी राखून ठेवलेली तीन एकरांची ही जागा आकाराने छोटी असली, तरी तिच्यामागची विचारसरणी मोठी आहे. आज पक्ष्यांना सुरक्षित अधिवास देणारी शेती, उद्या पर्यावरण शिक्षणाचे केंद्र बनू शकते आणि त्यातून ग्रामीण युवकांना रोजगाराच्या संधीही मिळू शकतात. त्यामुळे शेती, पक्षी संवर्धन, जैवविविधता, निसर्ग पर्यटन आणि रोजगार यांची सांगड घालणारे असे प्रयोग भविष्यात अधिक व्यापक होण्याची गरज आहे.
शेवटी पहाटेच्या त्या शेताकडे पाहताना एक दृश्य मनात ठसते— पिकांच्या कणसांवर बसलेले पक्षी, आजूबाजूची हिरवाई आणि शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावरचे समाधान. या दृश्यात केवळ निसर्गाचे सौंदर्य नाही, तर भविष्यातील ग्रामीण विकासाची एक दिशा दडलेली आहे.
दिशादर्शक प्रयोग
शहरीकरणाच्या वाढत्या वेगामुळे पक्ष्यांचे नैसर्गिक अधिवास कमी होत आहेत. त्यामुळे त्यांच्या अन्नाची आणि निवाऱ्याची समस्या निर्माण होत आहे. अशा काळात गौरव शेलार यांनी आपल्या शेतीतील मोठा हिस्सा पक्ष्यांसाठी आणि त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासासाठी राखून ठेवणे ही अत्यंत कौतुकास्पद बाब आहे. खरे पक्षी संवर्धन म्हणजे केवळ दाणे-पाणी ठेवणे नव्हे, तर पक्ष्यांना जगण्यासाठी आवश्यक असलेला अधिवास टिकवणे होय. शेतीसोबत पक्षीनिरीक्षण, पर्यावरण शिक्षण आणि पूरक उत्पन्नाची सांगड घालण्याचा हा प्रयोग ग्रामीण भागासाठी दिशादर्शक आहे. अशा प्रयोगांची संख्या वाढली तर जैवविविधतेचे संवर्धन होण्याबरोबरच निसर्गाशी जोडलेले नवे ग्रामीण रोजगारही निर्माण होऊ शकतात.
— वीरेंद्र घरत, पक्षीमित्र, ठाणे
