महाराष्ट्रासह देशभरात उघड्या विहिरींमुळे होणार्या दुर्घटनांचा प्रश्न दिवसेंदिवस गंभीर होत चालला आहे. काही दिवसांतच घडलेल्या घटनांनी समाजमन हादरले आहे. लहान मुले, शेतकरी, तसेच वन्यजीव विहिरीत पडून मृत्युमुखी पडत असल्याच्या घटना आता अपवाद राहिलेल्या नाहीत, तर त्या एक धोकादायक वास्तव बनल्या आहेत. या दुर्घटना केवळ अपघात नाहीत; त्या आपल्या व्यवस्थेतील त्रुटी, नियोजनातील कमतरता आणि पर्यावरणीय दृष्टिकोनाच्या अभावाचे जिवंत उदाहरण आहेत. आज प्रश्न केवळ सुरक्षेचा नाही, तर पर्यावरण, जलव्यवस्थापन आणि मानवी जबाबदारी यांचा एकत्रित विचार करण्याची वेळ आलेली आहे.
भारतीय जलसंस्कृतीमध्ये विहिरींना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. हजारो वर्षांपासून विहिरी या केवळ पाणी उपसण्याचे साधन नसून, त्या स्थानिक जलव्यवस्थेचा कणा राहिल्या आहेत. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरून भूजल पातळी स्थिर ठेवण्यामध्ये विहिरींचा मोठा वाटा असतो. आधुनिक काळात नळपाणी योजना, बोअरवेल आणि मोठ्या जलप्रकल्पांच्या वाढत्या प्रभावामुळे पारंपरिक विहिरींकडे दुर्लक्ष झाले. अनेक ठिकाणी त्या वापरात नसल्याने उघड्या आणि असुरक्षित अवस्थेत पडून राहिल्या. याच दुर्लक्षामुळे त्या आज जीवघेण्या ठरत आहेत. विहिरींचे पर्यावरणीय महत्त्व अत्यंत व्यापक आहे. त्या भूजल पुनर्भरण प्रक्रियेचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. पावसाचे पाणी जमिनीत झिरपून विहिरींमध्ये साठते आणि भूजल साठा टिकवून ठेवते. यामुळे पाण्याची उपलब्धता कायम राहते. तसेच विहिरींच्या आसपासचा परिसर आर्द्र राहतो, ज्यामुळे स्थानिक सूक्ष्म हवामान संतुलित राहते. अनेक जीवजंतू आणि पक्षी विहिरींवर अवलंबून असतात. त्यामुळे विहिरी या एक प्रकारे लहान परिसंस्था म्हणून कार्य करतात.
परंतु या महत्त्वाच्या जलस्रोतांकडे दुर्लक्ष झाल्यामुळे त्या आज मानवी आणि वन्यजीवांसाठी ‘अदृश्य मृत्यू सापळे’ बनल्या आहेत. ग्रामीण भागात जमिनीच्या पातळीवर असलेल्या विहिरींना संरक्षणभिंत नसते. अनेक वेळा झाडाझुडपांमुळे त्या दिसतही नाहीत. रात्रीच्या वेळी किंवा पावसाळ्यात अपघात होण्याचा धोका अधिक वाढतो. लहान मुले खेळताना किंवा जनावरे चरताना विहिरीत पडतात. शहरांच्या उपनगरांमध्येही बांधकामांच्या ठिकाणी उघड्या विहिरी आढळतात, ज्यामुळे नागरी भागातही धोका वाढला आहे.
वन्यजीवांसाठी हा प्रश्न अधिक गंभीर आहे. वनक्षेत्राजवळील विहिरींमध्ये अनेक वेळा बिबटे, हरीण, साप, माकडे आणि इतर प्राणी पडतात. पाण्याच्या शोधात ते विहिरीजवळ येतात, पण बाहेर पडण्यासाठी कोणतीही व्यवस्था नसल्याने अडकून पडतात. काही वेळा त्यांना वाचवले जाते, पण अनेक वेळा त्यांचा मृत्यू होतो. ही घटना केवळ एका जीवाचा मृत्यू नसून, ती पर्यावरणीय संतुलनावर परिणाम करणारी असते.
या पार्श्वभूमीवर अनेक ठिकाणी ‘धोकादायक विहिरी बुजवाव्यात’ अशी मागणी पुढे येत आहे. वरकरणी हा उपाय योग्य वाटतो, कारण त्यामुळे तात्पुरता धोका कमी होऊ शकतो. परंतु दीर्घकालीन दृष्टीने हा पर्यावरणीयदृष्ट्या चुकीचा निर्णय ठरू शकतो. विहिरी बुजवणे म्हणजे भूजल पुनर्भरणाच्या नैसर्गिक प्रक्रियेला अडथळा निर्माण करणे. यामुळे भविष्यात पाण्याची टंचाई अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे. आधीच हवामान बदल, अनियमित पाऊस आणि वाढती लोकसंख्या यामुळे जलसंकट गंभीर होत आहे. अशा परिस्थितीत विहिरी नष्ट करणे हा पर्याय शाश्वत नाही.
त्याऐवजी, विहिरींचे सुरक्षित आणि शास्त्रोक्त व्यवस्थापन करणे हा अधिक योग्य मार्ग आहे. विहिरींना ‘सुरक्षित जलस्रोत’ म्हणून विकसित करणे आवश्यक आहे. यासाठी सर्वप्रथम राज्यभरातील विहिरींचे सर्वेक्षण करणे गरजेचे आहे. कोणत्या विहिरी वापरात आहेत, कोणत्या बंद आहेत, कोणत्या धोकादायक स्थितीत आहेत, याची माहिती गोळा करून ‘रिस्क मॅपिंग’ करणे आवश्यक आहे. या माहितीच्या आधारे प्राधान्यक्रम ठरवून उपाययोजना करता येतील.
प्रत्येक विहिरीभोवती किमान चार फूट उंचीची मजबूत संरक्षणभिंत बांधणे आवश्यक आहे. त्यावर सुरक्षित लोखंडी जाळी किंवा झाकण बसवले तर अपघात टाळता येतील. ग्रामीण भागात ही कामे स्थानिक पातळीवर करता येऊ शकतात. यासाठी मनरेगा किंवा जिल्हा नियोजन समितीच्या निधीचा उपयोग करता येईल. या योजनांद्वारे स्थानिकांना रोजगारही मिळेल आणि सुरक्षा व्यवस्थाही सुधारेल.
वन्यजीवांच्या दृष्टीनेही काही महत्त्वाच्या उपाययोजना करता येतात. विहिरींच्या आत उतार तयार केल्यास प्राणी स्वतःहून बाहेर पडू शकतात. काही ठिकाणी या उपायाचा सकारात्मक परिणाम दिसून आला आहे. तसेच वनक्षेत्राजवळील विहिरींवर जाळी बसवणे अधिक आवश्यक आहे.
याशिवाय, जनजागृती हा या समस्येचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. अनेक वेळा लोकांना विहिरींच्या धोक्याची पूर्ण जाणीव नसते. शाळा, ग्रामपंचायत, स्वयंसेवी संस्था यांच्या माध्यमातून जागरूकता निर्माण करणे गरजेचे आहे. ‘विहीर सुरक्षित ठेवा, जीव वाचवा’ अशा मोहिमा राबवता येतील. स्थानिक लोकांचा सहभाग असेल, तरच या उपाययोजना प्रभावी ठरतील.
कायद्याच्या दृष्टीनेही या विषयाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. असुरक्षित विहिरी ठेवणार्या मालकांवर जबाबदारी निश्चित करणे गरजेचे आहे. स्पष्ट नियमावली आणि दंडात्मक तरतूद असल्यास लोक अधिक जबाबदारीने वागतील. शासकीय यंत्रणांनीही नियमित तपासणी करणे आवश्यक आहे.
या संपूर्ण प्रश्नाकडे पाहताना ‘विकास’ आणि ‘पर्यावरण’ यांचा समतोल राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. आपण आधुनिक सुविधा स्वीकारताना पारंपरिक जलस्रोतांचे महत्त्व विसरू नये. विहिरी नष्ट करणे सोपे आहे, पण त्यांची पुनर्निर्मिती करणे अत्यंत कठीण आहे. त्यामुळे त्यांचे संरक्षण करणे हीच शाश्वत विकासाची खरी दिशा आहे.
आज उघड्या विहिरी हा केवळ एक स्थानिक प्रश्न नाही, तर तो राज्याच्या जलव्यवस्थापन धोरणाशी संबंधित मुद्दा आहे. भविष्यातील जलसंकट टाळायचे असेल, तर अशा पारंपरिक जलस्रोतांचे जतन करणे अपरिहार्य आहे. त्याच वेळी मानवी आणि वन्यजीवांच्या सुरक्षेची जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. समाज, प्रशासन आणि पर्यावरणतज्ज्ञांनी एकत्र येऊन या समस्येवर काम करण्याची गरज आहे. वैज्ञानिक दृष्टिकोन, स्थानिक सहभाग आणि प्रभावी अंमलबजावणी यांचा समन्वय साधल्यास हा प्रश्न नक्कीच सोडवता येईल.
शेवटी, उघड्या विहिरींकडे केवळ धोका म्हणून पाहण्याऐवजी त्यांना एक संधी म्हणून पाहणे गरजेचे आहे… जलसंवर्धनाची, पर्यावरण संरक्षणाची आणि जबाबदार समाज निर्माण करण्याची संधी. जर आपण आज योग्य निर्णय घेतला, तर उद्या विहिरी या मृत्यूचे सापळे न राहता सुरक्षित, शाश्वत आणि जीवनदायी जलस्रोत म्हणून उभ्या राहतील.
जोखीम नव्हे तर ‘स्मार्ट वॉटर अॅसेट’
उघड्या विहिरींच्या संदर्भात सुरू असलेली चर्चा केवळ सुरक्षेपुरती मर्यादित ठेवणे योग्य नाही. या संरचनांकडे ‘जोखीम’ म्हणून पाहण्याऐवजी त्यांना ‘स्मार्ट वॉटर अॅसेट’ म्हणून विकसित करण्याची गरज आहे.
भारतातील बहुतांश भागांमध्ये भूजलाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो; मात्र त्याच्या पुनर्भरणासाठी स्थानिक स्तरावर सक्षम यंत्रणा विकसित करण्यात आपण कमी पडलो आहोत. अशा परिस्थितीत पारंपरिक विहिरी या नैसर्गिक रिचार्ज स्ट्रक्चर म्हणून अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतात. योग्य व्यवस्थापन केल्यास त्या पावसाचे पाणी साठवणे, गाळ फिल्टर करणे आणि हळूहळू जमिनीत मुरवणे या तीनही प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पाडू शकतात. विशेषतः शहरी आणि उपनगरी भागांमध्ये, जिथे मोठ्या प्रमाणावर काँक्रीटीकरण झाले आहे, तिथे पावसाचे पाणी थेट नाल्यांमध्ये वाहून जाते. या पार्श्वभूमीवर, बंद पडलेल्या विहिरींचा वापर ‘रेनवॉटर हार्वेस्टिंग शाफ्ट’ म्हणून करता येऊ शकतो. यासाठी योग्य फिल्ट्रेशन यंत्रणा बसवून पावसाचे पाणी थेट विहिरीत सोडले, तर भूजल पातळी सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
तसेच, विहिरींना ‘डेटा पॉईंट’ म्हणूनही वापरण्याची संकल्पना पुढे येत आहे. सेन्सर तंत्रज्ञानाच्या मदतीने विहिरीतील पाण्याची पातळी, गुणवत्ता आणि तापमान यांचे नियमित मोजमाप करता येते. यामुळे स्थानिक जलस्थितीचा अचूक अंदाज घेऊन जलव्यवस्थापन अधिक वैज्ञानिक पद्धतीने करता येईल. ‘स्मार्ट सिटी’ संकल्पनेत अशा उपायांचा समावेश होणे आवश्यक आहे.
वन्यजीवांच्या संदर्भातही विहिरींना पूर्णपणे बंद करण्याऐवजी ‘सुरक्षित प्रवेश व निर्गमन’ हा दृष्टिकोन स्वीकारणे गरजेचे आहे. नैसर्गिक साहित्य वापरून तयार केलेले उतार, पाण्याची पातळी दर्शवणारे चिन्ह आणि परिसरात योग्य प्रकाशयोजना केल्यास अपघातांचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणावर कमी होऊ शकते.
या विषयाकडे इन्फ्रास्ट्रक्चर प्लॅनिंग’चा भाग म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. जसे रस्ते, पूल किंवा इमारतींसाठी सुरक्षा मानके असतात, तसेच विहिरींसाठीही एकसंध डिझाईन कोड आणि देखभाल प्रोटोकॉल असायला हवेत. उघड्या विहिरींचा प्रश्न हा संकट नसून एक संधी आहे… स्थानिक जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन, तंत्रज्ञानाचा वापर आणि पर्यावरणपूरक नियोजन यांचा संगम साधण्याची संधी. योग्य दृष्टिकोन आणि अंमलबजावणी असेल, तर विहिरी भविष्यातील जलसुरक्षेचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ ठरू शकतात.
डॉ. अजित गोखले (ज्येष्ठ जलतज्ज्ञ, पुणे)