एकेकाळी शहराच्या रस्त्यांवरून जाताना हिरवीगार झाडे दिसायची, मोकळे आकाश दिसायचे, चौकांची ओळख दिसायची आणि आपल्या शहराचा एक स्वतंत्र चेहरा जाणवायचा. आता मात्र अनेक ठिकाणी आकाशापेक्षा बॅनर मोठे झाले आहेत, झाडांपेक्षा फलक जास्त दिसू लागले आहेत आणि चौकांची ओळखही शुभेच्छांच्या गर्दीत हरवताना दिसते. सण आला की शहर सजते, पण या सजावटीत शहराचे सौंदर्य वाढते की त्याचे विद्रूपीकरण होते, हा प्रश्न आता प्रत्येक नागरिकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे. श्रद्धेच्या उत्सवाला प्रसिद्धीची किनार लागली आणि प्रसिद्धीला स्पर्धेचे स्वरूप आले की सार्वजनिक जागा हळूहळू बॅनरच्या जंगलात रूपांतरित होते. ही केवळ सौंदर्याची समस्या नाही, तर शहराच्या पर्यावरणाची, नागरिकांच्या सुरक्षिततेची आणि सार्वजनिक जागेच्या योग्य वापराची समस्या आहे.
सण उत्सव हे आपल्या संस्कृतीचे वैभव आहेत. गणेशोत्सव असो, नवरात्रोत्सव असो, दसरा असो, दिवाळी असो किंवा नववर्षाचे स्वागत असो, प्रत्येक उत्सवामागे आनंद, श्रद्धा, परंपरा आणि समाजाला एकत्र आणण्याची ताकद आहे. पण या उत्सवांच्या निमित्ताने शुभेच्छा देण्यासाठी किंवा स्वतःची प्रसिद्धी करण्यासाठी शहरातील प्रत्येक मोकळी जागा वापरण्याची प्रवृत्ती वाढत असेल तर त्याचा विचार करणे गरजेचे आहे. शुभेच्छा देणे चुकीचे नाही, प्रसिद्धी करणेही प्रत्येकाचा अधिकार असू शकतो; मात्र त्यासाठी सार्वजनिक रस्ते, पदपथ, वाहतूक बेटे, चौक आणि झाडांचा वापर करणे कितपत योग्य आहे?
बॅनरकडे आपण अनेकदा केवळ काही दिवसांसाठी उभारलेला एक फलक म्हणून पाहतो. पण त्यामागे पर्यावरणाचा मोठा प्रश्न दडलेला आहे. फलक तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे फ्लेक्स, विनाइल, प्लास्टिकसदृश साहित्य, लोखंडी सांगाडे, तार, दोर आणि इतर साहित्य उत्सव संपल्यानंतर कुठे जाते? हजारो फलक काही दिवसांसाठी उभारले गेले आणि त्यानंतर त्यातील मोठा भाग कचऱ्यात गेला, तर त्याचा पर्यावरणावर परिणाम होणारच. कचरा कमी करण्यासाठी आपण वेगवेगळ्या मोहिमा राबवतो, प्लास्टिकचा वापर कमी करण्याचे आवाहन करतो, पुनर्वापर आणि पुनर्चक्रणाची भाषा करतो; मग उत्सवांच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर निर्माण होणाऱ्या फलकांच्या कचऱ्याबाबतही त्याच गांभीर्याने विचार करण्याची वेळ आलेली नाही का?
पर्यावरण म्हणजे फक्त हवा, पाणी आणि झाडे एवढेच नाही. आपल्या आजूबाजूचा संपूर्ण परिसर हा पर्यावरणाचा भाग आहे. शहराचे दृश्यही त्याच पर्यावरणाचा एक भाग आहे. रस्त्यांच्या दुतर्फा झाडे असतील, चौक मोकळे असतील, ऐतिहासिक वास्तू दिसत असतील, पदपथ नागरिकांसाठी उपलब्ध असतील तर शहराला एक वेगळे सौंदर्य प्राप्त होते. मात्र एकाच ठिकाणी वेगवेगळ्या आकारांचे बॅनर, होर्डिंग्ज, जाहिराती आणि शुभेच्छाफलकांची गर्दी झाली की शहराची नैसर्गिक ओळख झाकली जाते. यालाच दृश्य प्रदूषण म्हणावे लागेल. ध्वनिप्रदूषणाचा आवाज ऐकू येतो, वायुप्रदूषणाचा परिणाम जाणवतो, जलप्रदूषणाचे परिणाम दिसतात; पण दृश्य प्रदूषण हळूहळू शहराच्या चेहऱ्यावर चढत जाते आणि आपण त्याला सवयीचा भाग समजून दुर्लक्षित करतो.
यापेक्षा गंभीर प्रश्न म्हणजे सार्वजनिक जागेचा. रस्ता, पदपथ, चौक, वाहतूक बेट किंवा उद्यान ही कोणत्याही एका व्यक्तीची मालमत्ता नाही. ती सर्व नागरिकांची सामूहिक संपत्ती आहे. त्यामुळे अशा जागेचा वापर करताना सर्वप्रथम नागरिकांच्या हिताचा विचार झाला पाहिजे. एखादा बॅनर पदपथ अडवत असेल तर पादचाऱ्यांनी कुठून चालायचे? एखादा मोठा फलक वाहनचालकांच्या दृष्टीला अडथळा आणत असेल तर वाहतूक सुरक्षिततेचे काय? एखादा फलक वाहतूक चिन्ह झाकत असेल, तर अपघाताची जबाबदारी कोणाची? गर्दीच्या भागात मोठ्या फलकामुळे आपत्कालीन वाहनांच्या हालचालीवर परिणाम होत असेल तर त्याची किंमत कोण मोजणार? हे प्रश्न केवळ प्रशासनाने नव्हे तर समाजानेही विचारायला हवेत.
मोठ्या आकाराच्या फलकांचा प्रश्न नागरिकांच्या जीविताशीही जोडलेला आहे. पाऊस, जोरदार वारा किंवा इतर नैसर्गिक परिस्थितीत कमकुवत पद्धतीने उभारलेला फलक कोसळू शकतो. एखादी दुर्घटना घडल्यानंतर काही दिवस कारवाई होते, चर्चा होते, आश्वासने दिली जातात; पण त्यानंतर पुन्हा परिस्थिती पूर्ववत झाली तर त्या कारवाईचा उपयोग काय? फलक काढणे ही कारवाईची सुरुवात आहे; समस्या संपवण्यासाठी जबाबदारी निश्चित करणे आवश्यक आहे. फलक कोणी लावला, कोणाच्या परवानगीने लावला, त्याची संरचना सुरक्षित होती का, तो किती दिवसांसाठी लावण्यात आला होता आणि नियमांचे उल्लंघन झाले असल्यास जबाबदार कोण, या प्रश्नांची उत्तरे मिळाली पाहिजेत.
या सगळ्यात सर्वाधिक दुर्लक्षित होणारा घटक म्हणजे झाड. अनेकदा बॅनर बांधण्यासाठी झाडांचा आधार घेतला जातो. खोडाला दोर किंवा तार बांधली जाते, काही ठिकाणी खिळे ठोकले जातात, फांद्यांवर वजन टाकले जाते. पण झाड म्हणजे जाहिरातीचा खांब नाही. ते जिवंत आहे. ते शहराला सावली देते, धूळ अडवते, तापमान कमी करण्यास मदत करते, कार्बन शोषून घेते आणि पक्षी तसेच अनेक जीवांना आधार देते. वाढत्या काँक्रीटीकरणामुळे शहरात झाडांची किंमत दिवसेंदिवस वाढत असताना एका बॅनरसाठी झाडाला इजा करणे ही पर्यावरणीय विसंगती नाही का?
शहराचे सुशोभिकरण करण्यासाठी मोठा खर्च केला जातो. रस्ते स्वच्छ केले जातात, उद्याने विकसित केली जातात, चौक सजवले जातात, वृक्षारोपण केले जाते. एका बाजूला शहर सुंदर करण्यासाठी पैसा खर्च करायचा आणि दुसऱ्या बाजूला अनियंत्रित बॅनरबाजीमुळे त्याच शहराचे सौंदर्य झाकून टाकायचे, हा विरोधाभास थांबायला हवा. शहर सुशोभिकरण म्हणजे केवळ नवीन रंग देणे नव्हे; शहराचा मोकळा श्वास आणि नैसर्गिक चेहरा जपणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
आज डिजिटल माध्यमांचा काळ आहे. एका मोबाईलच्या माध्यमातून काही क्षणांत हजारो लोकांपर्यंत शुभेच्छा पोहोचवता येतात. मग प्रत्येक चौकात मोठा फलक उभारण्याची गरज किती आहे? डिजिटल शुभेच्छा, पर्यावरणपूरक साहित्य, पुनर्वापर करता येणारे फलक आणि मर्यादित आकाराचे अधिकृत फलक यांचा वापर वाढवता येतो. उत्सव साजरा करण्यासाठी पर्यावरणाची किंमत मोजावी लागू नये.
यासाठी प्रशासनानेही केवळ उत्सवाच्या काळात बॅनर हटवण्याची मोहीम राबवून थांबता कामा नये. कायमस्वरूपी आणि पारदर्शक व्यवस्था आवश्यक आहे. फलक कुठे लावता येईल, किती मोठा असावा, किती दिवस ठेवता येईल, कोणते साहित्य वापरावे, झाडांपासून किती अंतर ठेवावे आणि कोणत्या संवेदनशील ठिकाणी फलकांना पूर्णपणे प्रतिबंध असावा, याचे स्पष्ट निकष असले पाहिजेत. परवानगी दिलेल्या फलकांची माहितीही सार्वजनिक केली तर नागरिकांना अधिकृत आणि अनधिकृत फलकातील फरक समजेल. परवानगीची मुदत संपल्यानंतर फलक काढण्याची जबाबदारीही संबंधितांवर असली पाहिजे.
नियमांची अंमलबजावणी करताना सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे समानता. सामान्य नागरिकाने नियम मोडला तर कारवाई आणि प्रभावशाली व्यक्ती किंवा संस्थेने नियम मोडला तर दुर्लक्ष, अशी भावना निर्माण झाली तर नागरिकांचा कायद्यावरील विश्वास कमी होतो. कायदा चेहरा पाहून लागू झाला तर तो कायदा राहत नाही; तो भेदभाव ठरतो. त्यामुळे कोणतीही व्यक्ती, संस्था, व्यापारी समूह, सामाजिक संघटना किंवा राजकीय घटक असो, सार्वजनिक जागा आणि पर्यावरणाशी संबंधित नियम सर्वांसाठी समान असले पाहिजेत.
नागरिकांचीही जबाबदारी कमी नाही. प्रशासनाने फलक काढावेत अशी मागणी करताना आपण स्वतः अनधिकृत फलक लावत नाही ना, झाडाला फलक बांधत नाही ना, सार्वजनिक जागा अडवत नाही ना, याचाही विचार केला पाहिजे. उत्सव मंडळे, सामाजिक संस्था, व्यापारी आणि विविध संघटनांनी स्वतःहून पर्यावरणपूरक पद्धती स्वीकारली तर प्रशासनावरील ताणही कमी होईल आणि शहराचा चेहराही बदलेल.
सणांचा आनंद कमी करायचा नाही; तो अधिक अर्थपूर्ण करायचा आहे. उत्सव मोठा असावा, पण त्याचा पर्यावरणीय ठसा छोटा असावा. प्रसिद्धीच्या काही दिवसांपेक्षा पर्यावरणाची अनेक वर्षे महत्त्वाची आहेत. शहराच्या आकाशावर बॅनर नव्हे, तर मोकळेपणा दिसावा; रस्त्यांच्या कडेला फलक नव्हे, तर हिरवाई दिसावी आणि उत्सवाच्या नावाखाली कचरा नव्हे, तर पर्यावरणाची जाणीव निर्माण व्हावी हीच खऱ्या अर्थाने सुंदर, स्वच्छ आणि नागरिककेंद्री शहराची ओळख ठरेल.
