रात्र झाली की दिवसाचा थकवा निसर्गाच्या कुशीत विसावतो, असे आपण म्हणतो. सूर्य मावळला की तापलेल्या जमिनीवर गार वारा फिरतो, झाडांची पाने अलगद हलतात आणि शहरावर शांततेची चादर पसरते. पण आज अनेक शहरांमध्ये रात्रही तापलेली आहे. दिवसभर सूर्याच्या उष्णतेने तापलेले काँक्रीट, डांबर, इमारतींच्या भिंती आणि रस्ते रात्रीही आपली उष्णता सोडत राहतात. शहर झोपते, पण उष्णता झोपत नाही. कधी काळी रात्रीच्या हवेत जाणवणारा गारवा आता अनेक ठिकाणी कमी होत चालला आहे. ही केवळ हवामानातील बदलाची बाब नाही, तर आपण शहरांची रचना कशी करीत आहोत, निसर्गासाठी किती जागा ठेवत आहोत आणि विकासाची किंमत कोणत्या स्वरूपात मोजत आहोत, याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे.
शहरं तापत आहेत, ही आज जगभरातील पर्यावरणीय चर्चेतील महत्त्वाची बाब बनली आहे. जागतिक तापमानवाढीचा परिणाम संपूर्ण पृथ्वीवर होत असतानाच शहरांमध्ये त्याला आणखी एक स्थानिक स्वरूप मिळते. त्याला ‘अर्बन हीट आयलंड’ म्हणजेच शहरी उष्ण बेटाचा परिणाम असे म्हटले जाते. शहरातील काँक्रीट, डांबर, काच, धातू आणि इतर मानवनिर्मित पृष्ठभाग मोठ्या प्रमाणात सूर्याची उष्णता शोषून घेतात. दिवसा ही उष्णता साठते आणि रात्री हळूहळू बाहेर पडते. त्यामुळे शहरातील तापमान आसपासच्या तुलनेने नैसर्गिक किंवा हिरवळीच्या भागांपेक्षा अधिक राहू शकते. विशेषतः रात्रीच्या वेळी या परिणामाची तीव्रता जाणवू शकते. यामुळे शहरात राहणाऱ्या नागरिकांना रात्रीही उष्णतेपासून पूर्ण दिलासा मिळत नाही.
ठाणे शहरात मध्यरात्रीनंतर पहाटे १.३० वाजण्याच्या सुमारास २९-३०-३१ अंश तापमानाची नोंद होणे ही निश्चितच लक्ष देण्यासारखी बाब आहे. अर्थात, एका ठिकाणी आणि एका रात्री घेतलेले तापमान संपूर्ण ठाणे शहराचे अधिकृत तापमान मानता येणार नाही. मात्र अशी नोंद आपल्याला एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारते, मध्यरात्रीनंतरही शहर एवढे उष्ण का राहते? त्याचे उत्तर शोधण्यासाठी शहराच्या बदलत्या पर्यावरणीय रचनेचा शास्त्रीय अभ्यास करणे गरजेचे आहे.
तलावांचे, झाडांचे आणि हिरवाईचे शहर अशी ठाण्याची ओळख आहे. एकेकाळी शहराच्या अनेक भागांत मोकळ्या जागा, झाडांची दाटी, तलाव, खाडी आणि नैसर्गिक परिसर दिसत होता. कालांतराने शहराचा विस्तार झाला. लोकसंख्या वाढली. घरांची गरज वाढली. रस्ते रुंद झाले. वाहने वाढली. पार्किंगची गरज वाढली. उड्डाणपूल, मेट्रो, विविध पायाभूत सुविधा आणि मोठमोठ्या इमारती उभ्या राहिल्या. या विकासाच्या प्रक्रियेत नैसर्गिक जागेचे काय झाले? शहराच्या प्रत्येक मोकळ्या जागेकडे बांधकामासाठी उपलब्ध जमीन म्हणून पाहिले गेले, तर हळूहळू शहराची नैसर्गिक क्षमता कमी होत जाते. जमिनीवर काँक्रीटचे आवरण वाढते. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याऐवजी वाहून जाते. झाडांसाठी मातीची जागा कमी होते. मोकळ्या जागा कमी झाल्याने वाऱ्याचा नैसर्गिक प्रवाह बदलतो. 
डांबरी रस्ते आणि काँक्रीटचे पृष्ठभाग दिवसभर उष्णता शोषून घेतात. इमारतींच्या भिंती आणि काचेचे पृष्ठभागही उष्णता टिकवून ठेवतात. परिणामी रात्री शहरातील उष्णता कमी होण्याचा वेग मंदावतो. याउलट झाडे शहराला नैसर्गिक पद्धतीने थंड ठेवण्याचे काम करतात. झाडांची सावली जमिनीला थेट सूर्यप्रकाशापासून वाचवते. झाडांच्या पानांमधून होणाऱ्या बाष्पोत्सर्जनामुळे वातावरणातील उष्णता कमी होण्यास मदत होते. मोठी झाडे रस्ते, पदपथ आणि इमारतींच्या आसपासचा परिसर तुलनेने सुखद ठेवतात. पण, शहरातील झाडे ही केवळ सौंदर्याची गोष्ट नाही, ती शहराच्या पर्यावरणीय सुरक्षिततेचा भाग आहेत. एखादे झाड तोडले आणि त्याच्या बदल्यात दुसरीकडे दहा रोपे लावली, एवढ्याने पर्यावरणीय नुकसान भरून निघतेच असे नाही. कारण मोठ्या झाडाची सावली, त्याचा विस्तार, त्याची पर्यावरणीय भूमिका आणि अनेक वर्षांत तयार झालेली जैविक व्यवस्था एका दिवसात निर्माण होत नाही. म्हणूनच शहरातील वृक्षारोपणाची संख्या सांगण्यापेक्षा किती झाडे प्रत्यक्ष जगली, त्यांची वाढ किती झाली आणि शहराच्या एकूण वृक्षघनतेत काय बदल झाला, हे महत्त्वाचे आहे. विकासकामांसाठी किती झाडे बाधित झाली, त्यातील किती झाडे वाचवण्यात आली, किती झाडे प्रत्यक्ष लावली गेली आणि त्यापैकी किती आज जिवंत आहेत, याचा सार्वजनिक हिशेब असायला हवा.
ठाण्यासारख्या शहरात तलावांचे महत्त्वही याच संदर्भात समजून घ्यावे लागेल. तलाव हे केवळ पाण्याचे साठे किंवा सुशोभीकरणाची ठिकाणे नाहीत. तलावांच्या आजूबाजूची हिरवाई, मोकळी जमीन आणि पाण्याचे अस्तित्व स्थानिक वातावरणावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे तलाव बुजवणे, त्यांच्याभोवती अतिरेकी काँक्रीटीकरण करणे किंवा नैसर्गिक मोकळ्या जागा कमी करणे, याचा विचार केवळ जमिनीच्या वापराच्या दृष्टीने न करता पर्यावरणाच्या दृष्टीनेही केला पाहिजे.
शहरातील उष्णतेचा प्रश्न केवळ तापमानाचा नाही. उष्णता वाढली की नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर त्याचा परिणाम होतो. घरांमध्ये पंखे आणि वातानुकूलित यंत्रांचा वापर वाढतो. विजेची मागणी वाढते. बाहेरील काम करणाऱ्या कामगारांना अधिक त्रास होतो. वृद्ध व्यक्ती, लहान मुले आणि उष्णतेला संवेदनशील नागरिकांना अधिक काळजी घ्यावी लागते. रात्री तापमान कमी झाले नाही तर शरीराला दिवसभर साठलेली उष्णता कमी करण्यासाठी मिळणारा नैसर्गिक दिलासाही कमी होतो. त्यामुळे शहरातील उष्णतेचा प्रश्न हा सार्वजनिक आरोग्य, ऊर्जा वापर, पाणी आणि पर्यावरण अशा अनेक विषयांशी जोडलेला आहे.
शहराच्या विकासाचे मोजमाप बदलण्याची गरज आहे. आज विकास म्हटला की नवीन रस्ता, नवीन इमारत, नवीन पूल, नवीन पार्किंग किंवा नवीन पायाभूत सुविधा असे चित्र डोळ्यासमोर येते. पण भविष्यात विकासाचा अर्थ शहर किती राहण्यायोग्य झाले, किती हिरवे राहिले, किती मोकळ्या जागा वाचल्या, किती पाणी जमिनीत मुरले आणि शहराचे तापमान किती नियंत्रित राहिले, यावरही ठरला पाहिजे. ‘किती बांधले?’ या प्रश्नाबरोबर ‘किती वाचवले?’ आणि ‘किती तापले?’ हे प्रश्नही विचारले गेले पाहिजेत.
ठाणे महापालिकेने शहराचा स्वतंत्र ‘हीट मॅप’ तयार करण्याचा विचार करायला हवा. शहरातील विविध भागांमध्ये दिवस आणि रात्री तापमानाची नियमित नोंद केली पाहिजे. ज्या भागात काँक्रीटीकरण जास्त आहे, ज्या भागात झाडांची घनता जास्त आहे, तलावांच्या आसपासचे भाग, मोठे रस्ते, मोकळ्या जागा आणि गर्दीची ठिकाणे अशा वेगवेगळ्या भागांचा तुलनात्मक अभ्यास केला तर शहराच्या उष्णतेचे वास्तव अधिक स्पष्ट होऊ शकते. त्यातून भविष्यात कुठे अधिक झाडे लावायची, कुठे मोकळ्या जागा जपायच्या, कुठे सावलीची व्यवस्था करायची आणि कुठे काँक्रीटीकरण कमी करता येईल, याचे नियोजन करता येईल. शहरातील इमारतींच्या रचनेतही पर्यावरणाचा विचार होऊ शकतो. छतांवर हिरवळ, पावसाचे पाणी साठवणे, परावर्तित उष्णता कमी करणारे उपाय, नैसर्गिक वायुवीजन, झाडांना पुरेशी मातीची जागा आणि पादचारी मार्गांवर सावली देणारी वृक्षरचना यामुळे स्थानिक उष्णता कमी करण्यास मदत होऊ शकते. मोठ्या प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय मंजुरीतही केवळ झाडांची संख्या किंवा पावसाच्या पाण्याचा निचरा एवढाच विचार न करता उष्णतेवर होणारा परिणाम तपासण्याची गरज आहे.
एका तापमानाच्या नोंदीवरून निष्कर्ष काढण्यापेक्षा अशा नोंदींची मालिका तयार करणे महत्त्वाचे आहे. पर्यावरणाच्या प्रश्नावर भावना आवश्यक आहेत; पण त्यासोबत आकडे, निरीक्षण आणि विज्ञानही आवश्यक आहे. निसर्ग आपल्याला सतत संकेत देत असतो. कधी पावसाच्या बदललेल्या पद्धतीतून, कधी वाढत्या उष्णतेतून, कधी कमी होत चाललेल्या भूजलातून, तर कधी शहरातील झाडांच्या घटत्या सावलीतून. हे संकेत समजून घेण्याची जबाबदारी आपली आहे.
शहर तापत असेल, तर समस्या फक्त तापमानाची नसते; ती शहराच्या पर्यावरणीय आरोग्याची असते. म्हणून भविष्यातील विकास आराखड्यात उंच इमारतींच्या रेषांसोबत झाडांची हिरवी रेषाही दिसली पाहिजे. रस्त्यांच्या नकाशासोबत जलस्रोतांचा नकाशाही असला पाहिजे. बांधकामाच्या आकडेवारीसोबत तापमानाची आकडेवारीही मांडली पाहिजे. शहर मोठे झाले पाहिजे, पण माणसाचा श्वास छोटा होता कामा नये. काँक्रीट वाढले तरी हिरवाई कमी होता कामा नये. आणि विकासाच्या प्रकाशात रात्रीचा गारवा हरवता कामा नये.
