पहाट अजून पूर्ण उजाडलेली नसते. पूर्व क्षितिजावर सूर्याची केशरी प्रभा हळूहळू पसरत असते. अथांग पाण्यावर धुक्याची एक नाजूक चादर अंथरलेली असते. मंद वार्याच्या झुळुकींनी पाण्यावर हलके तरंग उठत असतात आणि त्या तरंगांवर शेकडो पक्ष्यांची प्रतिबिंबे डोलत असतात. काही क्षणांतच पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने संपूर्ण परिसर जागा होतो. पाण्यावरून झेपावणारे पक्ष्यांचे थवे, लव्हाळ्यांतून वाहणारा वारा आणि सभोवतालची शांतता मनाला एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जाते. हा देखावा पाहताना आपण एखाद्या पर्यटनस्थळी नसून पृथ्वीवरील जिवंत नैसर्गिक स्वर्गात उभे आहोत, अशी अनुभूती येते. हे निसर्गवैभव म्हणजे ओडिशातील चिल्का सरोवर.
ओडिशा राज्यातील पुरी, खुर्दा आणि गंजाम या तीन जिल्ह्यांमध्ये पसरलेले चिल्का सरोवर/ मंगलाज्युडी भुवनेश्वरपासून सुमारे ९० किलोमीटर अंतरावर आहे. सुमारे ९०० ते १ हजार१६५ चौरस किमी क्षेत्रफळ असलेले हे आशियातील सर्वात मोठे खार्या पाण्याचे सरोवर मानले जाते. बंगालच्या उपसागरातून येणारे खारे पाणी आणि महानदीसह विविध नद्यांचे गोडे पाणी येथे एकत्र येते. त्यामुळे येथे अर्धखार्या पाण्याची अत्यंत समृद्ध परिसंस्था निर्माण झाली आहे. १९८१ मध्ये या सरोवराला रामसर आर्द्रभूमीचा दर्जा मिळाला.
जगातील पर्यावरणदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाच्या आर्द्रभूमींमध्ये आज चिल्काचा मानाने उल्लेख केला जातो.
सरोवरात असंख्य लहान बेटे, दलदलीचे प्रदेश, चिखलाचे पट्टे, लव्हाळ्यांची जंगले आणि उथळ जलक्षेत्रे आहेत. ही विविध अधिवासांची साखळी हजारो सजीवांसाठी सुरक्षित आश्रयस्थान ठरते. त्यामुळे मंगलाज्युडी हे केवळ पाण्याचे सरोवर नसून निसर्गाच्या संतुलित जीवनचक्राचे जिवंत उदाहरण आहे. येथे प्रत्येक ऋतूनुसार निसर्गाचे रूप बदलत राहते. हिवाळ्यात पक्ष्यांचा रंगोत्सव अनुभवायला मिळतो, तर पावसाळ्यात हिरवाईने नटलेले जलक्षेत्र आणि उन्हाळ्यात शांत, विस्तीर्ण पाण्याचा अथांग विस्तार वेगळीच अनुभूती देतो.
चिल्कामधील मंगलाज्युडीचा उल्लेख झाला की सर्वप्रथम आठवतात ते स्थलांतरित पक्षी. दरवर्षी हिवाळ्यात सायबेरिया, रशिया, मंगोलिया, चीन, कझाकस्तान आणि हिमालयीन प्रदेशातून लाखो पक्षी हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून येथे येतात. बदके, बगळे, करकोचे, पेलिकन, फ्लेमिंगो, गरुड, शराटी, पाणकोंबड्या आणि अनेक दुर्मिळ जलपक्षी येथे मोठ्या संख्येने पाहायला मिळतात. पहाटे आणि संध्याकाळी हजारो पक्षी एकाच वेळी आकाशात झेप घेतात, तेव्हा संपूर्ण आकाशच पंखांनी भरून जाते. हा अनुभव प्रत्येक निसर्गप्रेमीच्या आयुष्यातील अविस्मरणीय क्षण ठरतो.
मंगलाज्युडी हा भाग जगभरातील पक्षी अभ्यासकांसाठी विशेष आकर्षणाचा विषय आहे. काही दशकांपूर्वी हे ठिकाण पक्षी शिकारीसाठी कुप्रसिद्ध होते. मात्र स्थानिक ग्रामस्थ, वन विभाग आणि पर्यावरण संस्थांच्या अथक प्रयत्नांमुळे परिस्थिती पूर्णपणे बदलली. पूर्वी शिकारी करणारे अनेक नागरिक आज पक्षीसंरक्षक, बोटचालक आणि पर्यटकांचे मार्गदर्शक बनले आहेत. पर्यावरण संवर्धनात लोकसहभाग किती प्रभावी ठरू शकतो, याचे मंगलाज्युडी हे देशातील सर्वात प्रेरणादायी उदाहरण मानले जाते.
चिल्काचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील इरावडी डॉल्फिन. जगातील दुर्मिळ डॉल्फिन प्रजातींपैकी ही एक आहे. सातपाडा परिसरात बोट सफारीदरम्यान पाण्याबाहेर क्षणभर झेप घेणार्या या डॉल्फिनचे दर्शन घेण्यासाठी देश-विदेशातील पर्यटक मोठ्या संख्येने येथे येतात. डॉल्फिनचे अस्तित्व हे चिल्काच्या निरोगी आणि संतुलित परिसंस्थेचे महत्त्वाचे प्रतीक मानले जाते. चिल्का सरोवराचे वैभव केवळ पक्ष्यांपुरते मर्यादित नाही. येथे शेकडो प्रकारचे मासे, कोळंबी, खेकडे, शिंपले, जलकिडे, उभयचर प्राणी आणि विविध जलवनस्पती आढळतात. लव्हाळे, नळकांडे, समुद्री गवत आणि सूक्ष्म शैवाल यांपासून संपूर्ण अन्नसाखळी सुरू होते. या वनस्पतींवर सूक्ष्म जीव वाढतात, त्यांच्यावर लहान मासे अवलंबून असतात आणि त्या माशांवर मोठे मासे, पक्षी व डॉल्फिन यांचे जीवन अवलंबून असते. त्यामुळे या परिसंस्थेतील प्रत्येक घटक तितकाच महत्त्वाचा आहे. एखाद्या छोट्या घटकावर परिणाम झाला, तरी त्याचे पडसाद संपूर्ण जैवविविधतेवर उमटू शकतात.
निसर्गप्रेमी आणि वन्यजीव
छायाचित्रकारांसाठी मंगलाज्युडी म्हणजे एक स्वर्गच आहे. पहाटेच्या धुक्यातून उगवणारा सूर्य, पाण्यावर तरंगणारे हजारो पक्षी, एकाच वेळी आकाशात झेपावणारे पक्ष्यांचे थवे आणि शांत पाण्यावर पडणारी त्यांची प्रतिबिंबे हा अनुभव शब्दांत मांडणे कठीण आहे. सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी पाण्यावर पडणारा सोनेरी प्रकाश संपूर्ण परिसराला अवर्णनीय सौंदर्य बहाल करतो. म्हणूनच देश-विदेशातील असंख्य छायाचित्रकार वर्षभर येथे येत असतात.
चिल्का सरोवर हजारो मच्छीमार कुटुंबांच्या उपजीविकेचे प्रमुख साधन आहे. विविध प्रकारचे मासे, कोळंबी आणि खेकड्यांमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा आधार मिळतो. त्याचबरोबर पर्यावरणपूरक पर्यटनामुळे अनेक स्थानिकांना रोजगारही उपलब्ध झाला आहे. बोट सफारी, पक्षीनिरीक्षण आणि पर्यटकांना मार्गदर्शन यामधून स्थानिक समाजाचा आर्थिक विकास झाला असून त्यांनी निसर्गसंवर्धनाची जब्ााबदारीही स्वेच्छेने स्वीकारली आहे. त्यामुळे विकास आणि पर्यावरण यांचा सुंदर समतोल येथे पाहायला मिळतो.
चिल्का हे केवळ पर्यटनस्थळ नाही, तर पर्यावरण शिक्षणाचे आणि संशोधनाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. दरवर्षी हजारो विद्यार्थी, संशोधक आणि पर्यावरण अभ्यासक येथे भेट देऊन आर्द्रभूमींचे महत्त्व, स्थलांतरित पक्ष्यांचे जीवन, हवामान बदलाचा परिणाम, मत्स्यव्यवस्थापन आणि जैवविविधतेचा अभ्यास करतात. या संशोधनातून मिळणारी माहिती भविष्यातील पर्यावरण संवर्धनासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते.
मात्र या अमूल्य निसर्गसंपदेपुढे अनेक आव्हाने उभी आहेत. हवामान बदल, समुद्राच्या पाण्याच्या पातळीत होणारी वाढ, नदीतून येणार्या गाळाचे वाढते प्रमाण, प्लास्टिक प्रदूषण, रासायनिक प्रदूषण आणि अनियंत्रित मानवी हस्तक्षेप यामुळे या परिसंस्थेवर दबाव वाढत आहे. पाण्याच्या गुणवत्तेतील आणि क्षारतेतील लहानसा बदलही अनेक जलचर, मासे आणि स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जीवनावर परिणाम करू शकतो. त्यामुळे चिल्काचे संवर्धन ही आजची सर्वात मोठी गरज आहे.
पर्यटक म्हणूनही आपली जबाबदारी तितकीच महत्त्वाची आहे. प्लास्टिकचा वापर टाळणे, कचरा न टाकणे, पक्ष्यांना अन्न न देणे, मोठ्या आवाजात बोलणे किंवा संगीत न वाजवणे, स्थानिक नियमांचे पालन करणे आणि निसर्गाला कोणत्याही प्रकारे त्रास होणार नाही याची काळजी घेणे, ही खरी पर्यावरणपूरक पर्यटनाची ओळख आहे. निसर्ग आपल्याला भरभरून देतो; त्याच्या बदल्यात त्याचे संरक्षण करणे हे आपले कर्तव्य आहे.
चिल्का सरोवर म्हणजे केवळ अथांग पाण्याचा विस्तार नाही; ते निसर्ग, वन्यजीव आणि माणूस यांच्यातील सुसंवादाचे जिवंत प्रतीक आहे. येथे प्रत्येक पक्ष्याच्या पंखात हजारो किलोमीटरच्या प्रवासाची कहाणी दडलेली आहे, प्रत्येक लाट पर्यावरणाचा संदेश घेऊन किनार्यावर येते आणि प्रत्येक सूर्योदय नव्या आशेची चाहूल देतो. येथे आल्यावर जाणवते की, निसर्ग हा केवळ पाहण्याचा विषय नाही, तर तो समजून घेण्याचा, जपण्याचा आणि पुढील पिढ्यांसाठी टिकवून ठेवण्याचा अमूल्य वारसा आहे. म्हणूनच चिल्का हे केवळ ओडिशाची ओळख नाही, तर भारताच्या नैसर्गिक वारशाचा अभिमान आहे. आयुष्यात एकदा तरी या अद्भूत सरोवराचा अनुभव घ्यावा. कारण चिल्का केवळ डोळ्यांनी दिसत नाही… ती मनात उतरते, विचार समृद्ध करते आणि निसर्गाशी असलेले आपले नाते अधिक दृढ करून जाते.
निसर्गाचे विद्यापीठ
चिल्का सरोवराला भेट देताना मला केवळ एक पर्यटनस्थळ पाहिल्याचा अनुभव आला नाही, तर निसर्गाच्या एका जिवंत विद्यापीठात प्रवेश केल्याची अनुभूती मिळाली. इथला प्रत्येक क्षण पर्यावरणाचे नवे सत्य सांगत होता. चिल्का हे केवळ पक्षीनिरीक्षणासाठी प्रसिद्ध असलेले सरोवर नाही, तर पृथ्वीवरील जैवविविधतेचे धडधडते हृदय आहे. येथे आढळणारे लाखो स्थलांतरित पक्षी, इरावडी डॉल्फिन, विविध प्रकारचे मासे, जलवनस्पती आणि असंख्य सूक्ष्म जीव एकमेकांवर अवलंबून राहून पर्यावरणाचा समतोल राखतात. या परिसंस्थेतील प्रत्येक सजीव महत्त्वाचा आहे. एखादा छोटा घटक नष्ट झाला, तरी त्याचा परिणाम संपूर्ण पर्यावरणीय साखळीवर होऊ शकतो. त्यामुळे चिल्का आपल्याला निसर्गातील परस्परावलंबित्वाची जाणीव करून देते.
मला सर्वाधिक भावलेली गोष्ट म्हणजे मंगलाज्युडीतील स्थानिक नागरिकांची भूमिका. एकेकाळी पक्षी शिकारी करणारे अनेक लोक आज त्याच पक्ष्यांचे रक्षण करत आहेत. पर्यटकांना मार्गदर्शन करताना त्यांच्या चेहर्यावर दिसणारा अभिमान हा केवळ रोजगाराचा नसून निसर्गाशी जुळलेल्या नात्याचा आहे. संवर्धनासाठी लोकसहभाग किती महत्त्वाचा असतो, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे. भारतातील इतर आर्द्रभूमींनीही या मॉडेलचा अभ्यास करण्याची गरज आहे. आज हवामान बदल, प्लास्टिक प्रदूषण, वाढता मानवी हस्तक्षेप आणि नैसर्गिक अधिवासांचे होणारे नुकसान ही मोठी आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत चिल्कासारख्या आर्द्रभूमींचे संरक्षण ही केवळ पर्यावरणाची नव्हे, तर आपल्या भविष्यातील पाणी, अन्न आणि जैवविविधतेच्या सुरक्षेची गरज आहे. आर्द्रभूमी नष्ट झाल्या, तर त्याचे परिणाम पुढील अनेक पिढ्यांना भोगावे लागतील.
पर्यटक म्हणूनही आपली जबाबदारी मोठी आहे. निसर्गाचा आनंद घेताना त्याला त्रास होणार नाही, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. निसर्ग आपल्याला भरभरून देतो; त्याच्या बदल्यात त्याचे संरक्षण करणे हे आपले कर्तव्य आहे. चिल्का सरोवरातून परतताना मी केवळ सुंदर छायाचित्रे किंवा आठवणी घेऊन आलो नाही, तर पर्यावरण संवर्धनाची नवी प्रेरणा घेऊन परतलो. भारताचा हा अमूल्य नैसर्गिक वारसा पुढील पिढ्यांसाठी जपणे ही आपली सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.
दिवाकर ठोंबरे (ज्येष्ठ पर्यावरण अभ्यासक)