जेन झी , जेन अल्फा ‘भाषेचं नवं रूपडं’

‘बेस्टी, इट्स गिव्हिंग…’ ते ‘आपुन का लय भारी’…
पुण्यातल्या एका घरात रविवारची संध्याकाळ. आजोबा टीव्हीवर बातम्या बघत बसलेत आणि नातू शेजारी बसून फोनवर रील्स बघतोय. अचानक नातू हसत हसत ओरडतो, ‘आजोबा, हे तर एकदम ‘रिझ’ आहे ना!’ आजोबा गोंधळून विचारतात, ‘रिझ म्हणजे काय रे? काही खाण्याचा पदार्थ आहे का?’ नातू आणखी हसतो आणि म्हणतो, ‘नाही हो, रिझ म्हणजे… कसं सांगू… एखाद्याला इम्प्रेस करण्याची पद्धत!’ आजोबा डोकं खाजवत म्हणतात, ‘आमच्या वेळी त्याला ‘स्टाईल’ म्हणायचो आम्ही.

हा एक साधा प्रसंग नाही. हे आजच्या भारतातल्या आणि जगातल्या जवळपास प्रत्येक घरात घडणारं एक शांत सांस्कृतिक युद्ध आहे. एका बाजूला जनरेशन झेड आणि जनरेशन अल्फा, ज्यांची भाषा हे इंग्रजी, मराठी, हिंदी आणि इंटरनेट स्लँगचं विचित्र पण मजेशीर मिश्रण आहे. दुसर्‍या बाजूला मिलेनियल्स, जनरेशन एक्स आणि बेबी बुमर्स म्हणजे मागच्या पिढ्या, ज्या या नव्या शब्दांकडे कधी कौतुकाने, कधी संभ्रमाने आणि कधी पूर्ण हतबल होऊन बघतात.

‘रिझ’ ते ‘स्किबिडी’ नवा शब्दकोश
आजच्या तरुण पिढीची भाषा समजून घेणं म्हणजे जणू एक नवीन परकीय भाषा शिकण्यासारखं आहे. ‘रिझ’ (rगर््ै) म्हणजे आकर्षक बोलण्याची किंवा वागण्याची कला. म्हणजे जुन्या भाषेत सांगायचं झालं तर ‘स्टाईल’ किंवा ‘नजाकत’. ‘गिव्हिंग’ हा शब्द तर आणखी गमतीशीर आहे. ‘धिस आउटफिट इज गिव्हिंग मेन कॅरेक्टर एनर्जी’ असं वाक्य ऐकलं तर जुन्या पिढीला वाटेल की काहीतरी देवाणघेवाण चालू आहे, पण प्रत्यक्षात याचा अर्थ इतकाच असतो की कपड्यांमधून एक विशिष्ट भाव, एक वृत्ती जाणवते आहे. ‘सिग्मा’ हा शब्द तर आणखी मजेशीर प्रवास करून आलाय. मूळ हा ग्रीक अक्षर, नंतर समाजशास्त्रात वापरला गेला आणि आता शाळकरी मुलं एकमेकांना ‘भाऊ, तू एकदम सिग्मा आहेस’ म्हणून चिडवतात- म्हणजे स्वतंत्र, कोणाच्याही गटात न अडकणारा, स्वतःच्या तालात जगणारा माणूस. आणि ‘स्किबिडी’ हा शब्द तर पालकांना पूर्णपणे कोड्यात टाकतो. एका युट्यूब व्हिडिओ मालिकेतून जन्माला आलेला हा शब्द आता कुठल्याही निरर्थक, विचित्र किंवा मजेशीर गोष्टीसाठी वापरला जातो. अर्थ काहीच नाही, पण वापर सर्वत्र.

जनरेशन अल्फा तर याहीपुढे गेलीय. ‘रिझलर’, ‘गयाट’, ‘मॉग’ असे शब्द ऐकून तर मिलेनियल पालकांचीही भंबेरी उडते. एका आईने गमतीत सांगितलं की तिच्या दहा वर्षांच्या मुलाने तिला विचारलं, ‘मम्मा, यू आर सो मॉगिंग टुडे’- आणि तिला वाटलं मुलगा तिला काहीतरी शिवीच देतोय की काय, पण नंतर कळलं की तो कौतुक करत होता!

भाषा ही आरसा असते… प्रत्येक पिढीचा स्वतःचा. आजोबांच्या ‘मस्त कलंदर’पासून नातवाच्या ‘फॅनम टॅक्स’पर्यंत शब्द बदलले, पण प्रत्येक पिढीने आपली एक सांकेतिक भाषा घडवली. कुठलाही काळ असो, तरुण पिढी नेहमीच आपल्या समूहाची एक वेगळी ओळख भाषेतून निर्माण करते. खाली दिलेल्या कोष्टकात पाच पिढ्यांच्या भाषिक ओळखीचा एक ढोबळ आढावा आहे.
पाच पिढ्यांचं भाषिक जग एका दृष्टिक्षेपात

मराठी घरांमधली गंमत

पुण्या-मुंबईतल्या मराठी घरांमध्ये तर ही भाषिक कसरत आणखी रंजक होते. मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी स्लँग एकत्र मिसळून एक नवीनच ‘खिचडी भाषा’ तयार झालीये. ‘एकदम भारी सेट आहे यार, नो कॅप’ असं वाक्य आता सर्रास ऐकू येतं- म्हणजे खरोखरच छान आहे, खोटं बोलत नाहीये. ‘चिल कर ना भावा, ओव्हरथिंकिंग नको’ हे वाक्य तर आता आजी-आजोबांनाही समजायला लागलंय, कारण घरातली नातवंडं हेच बोलतात.

एका कुटुंबात असं घडलं, आजी नातीला म्हणाली, ‘अगं जेवायला ये’ आणि नात उत्तरली ‘एक सेक आजी, जस्ट फिनिशिंग धिस.’ आजीने विचारलं ‘सेक म्हणजे काय गं?’ नात हसत म्हणाली, ‘सेकंद आजी, एक क्षण.’ आजी हसून म्हणाल्या, ‘आमच्या वेळी म्हणायचो, ‘जरा थांब’, इतकं छोटं करायची गरजच काय!’ या साध्या संवादातही एक खोल सत्य दडलेलं आहे. भाषा नेहमीच अधिक जलद, अधिक संक्षिप्त होत जाते.
काय आहे हा शब्दकोश? नव्या पिढीशी संवाद केल्यावर तुम्हाला हा सापडेल.

मिलेनियल्स आणि जनरेशन एक्स
गंमत अशी आहे की प्रत्येक पिढीने हा बदल पाहिलाय. मिलेनियल्सनी नव्वदीच्या दशकात आणि दोन हजाराच्या सुरुवातीला ‘अरे यार, टोटल वाट लागली’, ‘एकदम धासू’, ‘झकास’, ‘बिनधास्त’ असे शब्द रुळवले, जे त्यांच्या आधीच्या पिढीला म्हणजे बेबी बुमर्सना – विचित्र वाटायचे. जनरेशन एक्सने ‘कूल’, ‘हँग आउट’, ‘चिल मारणे’ असे शब्द आणले, जे त्यांच्या पालकांना अगम्य वाटत. आणि बेबी बुमर्सच्या स्वतःच्या तरुणपणीही त्यांच्या पालकांनी नाकं मुरडली असतीलच ‘हिप्पी भाषा’, ‘रॉक अँड रोल स्लँग’ म्हणून.
खरं तर, मराठी भाषेतही हा प्रवास शतकानुशतकं चालू आहे. संत ज्ञानेश्वरांच्या काळातली मराठी, पेशवाईतली मराठी आणि आजची मराठी यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. ‘अगत्य’, ‘सुहृद’, ‘प्रज्ञा’ यांसारखे शब्द आज दैनंदिन बोलण्यातून जवळपास हद्दपार झालेत आणि त्यांची जागा काही काळ घेतली ‘एकदम मस्त’, ‘जबरी’, ‘कडक’ यांसारख्या शब्दांनी. हे शब्दही जुने झाले आणि आणखी नवनवीन शब्द येत राहिले.

भाषा नदीसारखी – वाहतच राहते
इथेच एक सुंदर तात्त्विक विचार मनात येतो. भाषा ही कधीच एका जागी थांबलेली नसते. ती नदीसारखी असते- सतत वाहणारी, नवीन प्रवाह स्वीकारणारी आणि जुने खडक हळुहळू गुळगुळीत करत पुढे जाणारी. भाषाशास्त्रज्ञ नेहमी सांगतात की भाषेचं ‘शुद्ध’ रूप असं काही नसतंच खरं तर- प्रत्येक काळातली भाषा त्या काळासाठी तितकीच खरी आणि जिवंत असते. जेव्हा आजी-आजोबा म्हणतात, ‘आजकालची मुलं भाषा बिघडवत आहेत,’ तेव्हा हेच त्यांचे आजी-आजोबाही त्यांच्याबद्दल म्हणाले असतील. हे एक चक्र आहे आणि यात काहीच चूक नाही. भाषा बिघडत नाही- ती फक्त बदलत असते, कारण जग बदलतं, तंत्रज्ञान बदलतं, संवादाची माध्यमं बदलतात. एकोणिसाव्या शतकात पत्र लिहायला दोन दिवस लागायचे, म्हणून भाषा विस्तृत, वर्णनात्मक होती. आज मेसेज एका सेकंदात पोहोचतो, म्हणून भाषाही तितकीच संक्षिप्त, जलद आणि प्रतीकात्मक झालीये- इमोजी, शॉर्टफॉर्म्स, मीम्समधून व्यक्त होणारी.
खरं तर प्रत्येक पिढीची स्लँग ही त्या पिढीच्या सामूहिक अनुभवाचा आरसा असते. ‘स्किबिडी’ आणि ‘रिझ’ हे शब्द इंटरनेट आणि सोशल मीडियाच्या युगातून जन्माला आलेत, जिथे व्हिडिओज सेकंदांत व्हायरल होतात आणि नवीन ट्रेंड्स रोज जन्माला येतात. जुन्या पिढीची भाषा रेडिओ, सिनेमा आणि तोंडी परंपरेतून घडली होती. दोन्ही योग्यच आहेत, कारण दोन्ही त्यांच्या त्यांच्या काळाचं प्रामाणिक प्रतिबिंब आहेत.

समेट कुठे होतो?
या सगळ्या गोंधळातून, गमतीतून आणि संभ्रमातून एक गोष्ट स्पष्ट होते- भाषा कुठल्याही पिढीची मालमत्ता नसते. ती सतत हस्तांतरित होणारी, उत्क्रांत होणारी एक सजीव प्रक्रिया आहे. आजोबांनी ‘स्किबिडी’ शिकायची गरज नाही आणि नातवंडांनी ‘अगत्यपूर्वक’ वापरायलाच हवं, असं बंधन नाही. महत्त्वाचं हे आहे की संवाद टिकून राहावा, समजूतदारपणा टिकून राहावा.
खरी गंमत आणि खरं शहाणपण तेव्हा दिसतं, जेव्हा आजी नातीचा ‘रिझ’ शिकून घेते आणि नात आजीचा ‘नादखुळा’ शब्द वापरून बघते- दोघीही हसतात आणि त्या हास्यातून एक पूल तयार होतो, जो शब्दांपेक्षाही मोठा असतो. भाषा बदलते, शब्द बदलतात, पण एकमेकांना समजून घेण्याची इच्छा हीच खरी भाषा असते- ती कधीच जुनी होत नाही.

भाषा का बदलते?
भाषाशास्त्रज्ञांना या बदलाचे नाव माहीत आहे,’Lexical Innovation’. प्रत्येक तरुण पिढी स्वतःचे ‘code words’ तयार करते. जे आपल्या समूहात ओळखीचे असतात आणि ‘बाहेरच्यांना’ उमगत नाहीत.
आणखी एक गंमत- आज ‘Sus’, ‘Rizz’, ‘Slay’ या शब्दांना Merriam-Webster dictionary ने (२०२३-२४) अधिकृत प्रवेश दिला. Oxford ने ‘Rizz’ला २०२३ चा Word of the Year घोषित केलं. म्हणजे Gen Z चे ‘बेकार शब्द’ आता शब्दकोशात आहेत आणि आपले ‘फाड्ड’, ‘झकास’ अजून तिथे पोहोचलेले नाहीत!

शब्द वाहतात, माणूस राहतो
शब्द हे नदीसारखे असतात. नदी कधी एकाच ठिकाणी थांबत नाही. ती वाहते, वळते, नवीन काठ घडवते. आपण तिला ‘जुनी नदी’ किंवा ‘नवीन नदी’ म्हणत नाही. ती फक्त नदी असते. भाषाही तशीच. ‘मस्त कलंदर’ ते ‘फॅनम टॅक्स’ हे एकाच प्रवाहाचे वेगवेगळे घाट आहेत. घाट बदलतात, पाणी तेच राहतं. प्रत्येक पिढी आपल्या शब्दांसकट जगते आणि त्या शब्दांसकटच एक दिवस निघून जाते. मागे उरतात काही शब्द, जे पुढच्या पिढीला विचित्र वाटतात. आणि एक दिवस आजचे ‘रिझ’ आणि ‘सदुस…’ पण कुणाच्या आठवणींत जातील जसे आज ‘टकाटक’ आणि ‘फाडू’ गेले. भाषा बदलते कारण माणूस बदलतो. माणूस बदलतो कारण काळ बदलतो. पण एकमेकांशी बोलण्याची, हसण्याची, भांडण्याची आणि समजून घेण्याची गरज ती एकाच जागी उभी असते. शब्द नसले तरी.
तर पुढच्या वेळी जेव्हा घरातलं कुणी ‘इट्स गिव्हिंग मेन एनर्जी’ किंवा ‘एकदम स्किबिडी आहे’ असं म्हणेल, तेव्हा गोंधळून जाण्याऐवजी हसत विचारा ‘म्हणजे नक्की काय रे बाबा?’ कारण त्या एका प्रश्नातून सुरू होणारा संवाद हाच खरं तर दोन पिढ्यांमधला सर्वात सुंदर सेतू असतो.

(लेखक अमेरिकेतील रिचमंड, व्हर्जिनिया येथे राहणारे राजकीय विश्लेषक असून ते २५ वर्षांहून अधिक काळ परदेशात वास्तव्य करीत आहेत.  ई मेल- [email protected])