यही तो है आशा!

लोकांच्या लक्षात अ‍ॅवॉर्ड्स राहत नाहीत, गाणी राहतात, असे अत्यंत मार्मिक व सार्थ उद्गार काढणारी माझी अतिशय आवडती गायिका आशा भोसले हिचे (बालपणापासून सदैव सोबत करणार्‍या चिरतरुण ‘मैत्रिणी’ला अहो जाहो कसं करणार?) निधन झाले आणि तिचा सुरुवातीच्या काळापासूनचा प्रवास आठवला. सुरुवातीच्या काळात खालच्या पट्टीतील तिची गाणी अफाट लोकप्रिय झाली. शमशादचा झणझणीत सूर, गीता दत्तच्या स्वरातील निरामयता आणि लताच्या आवाजातील कोवळीक यात आशाला स्वतःची जागा निर्माण करायची होती. आशाने ती केली. अष्टपैलुत्वाच्या बळावर कुठलेही गाणे तिने वर्ज्य मानले नाही.

संगीतातही ब्राह्मणवाद असतो. म्हणजे कॅब्रे गीत म्हटले, क्लब साँग म्हटले की आपल्या पावित्र्यावर कुठेतरी डाग येतो असे मानण्याची पद्धत होती. आशाने असला विचार कधीच केला नाही. स्वराकाशात जेव्हा फक्त लता नावाची चांदणी तळपत होती, तिथे आपले स्वत्व जपत आशाने स्वतःची अशी जागा निर्माण केली. बदलत्या काळानुसार बदलण्याची वृत्ती तिच्यात आहे. त्यामुळेच पॉप, रॉक, बीटल्स, जॅझ अशा सर्व प्रकारांत ती लीलया वावरली. जवळपास वीस भाषांमध्ये अकरा हजारांवर गाणी तिथे गायली आहेत. मला आठवते, काही वर्षांपूर्वी आशाने एका आंतरराष्ट्रीय कीर्तीच्या बँडबरोबर रेकॉर्डिंग केले होते.

लता मंगेशकरचा जन्म इंदूरचा, तर आशाचा सातारमधला. योगायोगाने दोन्हीही संस्थानेच! जरा गमतीने सांगतो, माझे आजोळही सातारचेच. आणि माझा जन्मही सातारलाच झाला! त्यामुळे आशाबद्दल जरा जास्तच आपुलकी…

आशाने पहिले गाणे जरी १९४३ साली म्हटले असले (‘माझं बाळ’मधील ‘चला चला नवबाला’ हे आशाचे आरंभीचे मराठी पार्श्वगीत) तरी देखील हिंदी चित्रपटातील सुरुवात रवींद्र दवेच्या १९४८ सालच्या ‘चुनरिया’ या चित्रपटापासून खर्‍या अर्थाने सुरू झाली. त्याच्या पुढच्याच वर्षी, १९४९ साली प्रसिद्ध अभिनेता जगदीश शेठ यांच्या ‘रात की रानी’ या चित्रपटात आशाने बहुधा पहिले सोलो गीत म्हटले.

मराठी संगीतातील आशाचे खरे आवडते संगीतकार म्हणजे दत्ता डावजेकर आणि बाबूजी, सुधीर फडके. तर हिंदी चित्रपटसृष्टीत ओपी नय्यर आणि राहुल देव बर्मन या दोघांकडे ती भरपूर गायली आणि दोघांशी तिचे व्यक्तिगत प्रेमसंबंध निर्माण झाले. राहुलदेवशी तर तिने लग्न केले आणि शेवटपर्यंत, त्याच्या मृत्यूनंतर देखील त्याच्या आईला सांभाळले. ही फार मोठी गोष्ट म्हणावी लागेल. ओपीच्या संगीतावर लॅटिन अमेरिकन तसेच नॉर्थ अमेरिकन संगीताचा प्रभाव होता. १९५७ साली बारिश आणि आशा या दोन चित्रपटांत मिस्टर जॉन आणि इना मीना डिका ही गाणी आहेत. त्यातील संगीताची शैली बेन्नी गुडमन यांच्या स्विंग म्युझिकपासून प्रेरित झाली आहे. संगीतकार सी. रामचंद्र. आशा, आरडी आणि किशोरकुमार या त्रयीने १९७०च्या दशकात जी गाणी तयार केली, त्यापैकी अनेक पाश्चात्य संगीताचा प्रभाव असलेली आहेत. ‘हुसन (या गाण्यात तसाच उच्चार आहे!) तेरा तौबा तौबा’ हे अलीकडचे गाजलेले गाणे. दुबईतील शोमध्ये विकी कौशलचे हे गाणे आशाने डान्स करत म्हटले होते… उदारीकरणानंतर एक नवमध्यमवर्ग उदयास आला आणि पाश्चात्य संगीताचा प्रभाव इतका वाढला की ते जवळजवळ आपलेच संगीत बनले! मी फारशी शिकलेली नाही. मला इंग्रजी भाषा अधिक चांगली आली असती, तर मी अधिक पॉप, रॉक गाणी गाऊ शकले असते, अशी खंत अशाने व्यक्त केली होती. ती सार्थच होती.

बहुतेक संगीतकार, गायक किंवा गायिका आपले युग हेच सुवर्णयुग होते, असे म्हणून नवीन काहीच ऐकत नाहीत, पाहत नाही! आशाचे तसे नव्हते. लायसन्स परमिट युगातदेखील आशा ही ग्लोबलायझेशनवादीस होती! म्हणजे नौशाद वगैरेंप्रमाणे तिने भारतीय संगीत सर्वश्रेष्ठ आणि इतर ठिकाणचे संगीत नकोच असे कधीही म्हटले नाही… पाश्चात्त्य संगीतात जेव्हा शोज असतात, तेव्हा गायक ज्याप्रमाणे डान्स करत आपल्या जोशाने स्टेजला आग लावतो आणि नंतर अख्खे पब्लिक बेहोषीत झिंगू लागते, तेच खरे आशाचे जग होते!
संस्थानी गावात जन्म घेऊनही तिने स्वतःच्या संगीताचे संस्थान होऊन दिले नाही. ती नवनवे शिकत राहिली. तिने जो अलीकडील काळातच यूट्यूब चॅनेल सुरू केला होता, त्यात नवीन तरुण-तरुणींना एक प्लॅटफॉर्म मिळवून दिला होता. ज्यांच्यात स्पार्क दिसला, त्यांना आशा गाण्याच्या टिप्स देखील देत असे. ही फार मोठी गोष्ट म्हणावी लागेल. नवीन लोकांना नुसतेच डोस पाजण्याऐवजी, त्यांना प्रोत्साहन देणे आणि यशासाठी काही टिप्स देणे हे फार महत्त्वाचे असते. मधुबाला ज्याप्रमाणे चंचल, उच्छृंखल आणि आयुष्य अत्यंत उत्साहाने जगणारी होती, तशी आशा गायन क्षेत्रातील मधुबालाच होती! म्हणजे स्वयंपाकात रस, खाण्यात आणि खिलवण्यात रस, मार्वेâटमध्ये जाऊन भाजी आणण्यात आनंद, येवल्याला जाऊन नवीन भरजरी पैठणी आणण्यातची हौस… नवीन नवीन देश पाहण्याची, माणसांना भेटण्याची आवड. संगीतातील मोनॉपॉली उगाचच निर्माण होत नाही! तुम्ही सतत शिकत राहिलात, आपल्या स्वरांनी आणि वागण्याबोलण्याने लोकांना आनंद देत राहिलात, तर तुम्ही हवेहवेसे वाटता. सतत लोकांना शिकवित राहणे, आपल्याच काळामध्ये गुंतून पडणे यामुळे माणसाचे डबके होते.

सुमारे ३० वर्षांपूर्वी किंग जॉर्ज शाळेच्या ग्राउंडवर आशाचा एक कार्यक्रम होता. त्या कार्यक्रमात आशा प्रथमच रात्रीच्या शांततेत ‘चांदण्यात फिरताना’ हे गाणे प्रथमच सार्वजनिक स्तरावर गायली, तेव्हा एका वेगळ्याच जगात मी गेलो होतो… आसपासच्या जगामधील विद्वेष, मत्सर, राग यापलीकडे अशी गाणी तुम्हाला घेऊन जातात. माझे अनेकदा असे होते की गाणे ऐकताना किंवा डोक्यात एखादे गाणे व संगीत असताना मी आसपासचे जगच विसरून जातो. जणू ते संगीत आणि मी एवढेच शिल्लक राहते. आशाने माझी अनेकवेळा अशी स्थिती करून ठेवली आहे… माझ्यासमवेत त्यावेळी सुभाष भेंडे यांचे चिरंजीव, निरंजन राजाध्यक्ष वगैरे गानवेडे होते. मग आम्ही कारमधून जाताना आशाच्या त्या गाण्याबद्दल भरभरून बोलल्याचे अजूनही आठवते…

हिंदी चित्रपटसृष्टीतील नायिकेचा पारंपरिक आवाज अशामुळे बदलला गेला. तो आधुनिक, मुक्त स्त्रीचा आवाज होता. गाण्यातील सुस्कारे, हुंकार, कुजबुज, श्वासोच्छवासाची गंमत आशाच्या आवाजात अधिक होती. हेलन, बिंदू, पद्मा खन्ना, अरुणा इराणी या प्रेक्षकांना डसायच्या, त्या आशाच्या आवाजाच्या जोरावर! ‘मेरा कुछ सामान’ ही गद्यात्मक कविता, ‘गाणे’ झाली ती आशामुळे. ‘आजा आजा मैं हूँ प्यार तेरा’पासून ते ‘जुस्तजू जिसकी है’ पर्यंतची आशाची रेंज पाहा…

ब्रिटिश गायक बॉय जॉर्जबरोबर ‘बो डाउन मिस्टर’मध्ये वेस्टर्न पॉप आणि भारतीय भक्तिसंगीत यांचे मिश्रण आहे. कोड रेड या ब्रिटिश बॉय बँडसमवेत ‘वी कॅन मेक इट’ हे आशाचे रोमँटिक ड्युएट आहे. ऑस्ट्रेलियन क्रिकेटपटू ब्रेट लीबरोबर आशाने ‘ यू आर द वन फॉर मी’ हे ड्युएट गायले. ते लोकप्रिय झाले. अगदी अलीकडचा ब्रिटिश बँड ‘गोरिलाज’साठी २०२६मध्येच आशाने ‘द माउंटन’ हा अल्बम केला. आशाच्या गाण्यांपासून स्फूर्ती घेऊन काही आंतरराष्ट्रीय अल्बमदेखील तयार झाले.

स्वतःच्या शर्तींवर जगणार्‍या सत्वशील स्त्रियांचा आशा हा आवाज आहे. उदाहरणार्थ दम मारो दम. गंमत अशी की, रेडिओवर आशाची गाणी ऐकून, विशेषत: मराठी नाट्यसंगीत ऐकून आरडी बर्मनने केवळ तेरा वर्षांचा असताना तिच्याकडे ऑटोग्राफ मागितला होता. शाळा-कॉलेजमध्ये शिकण्यापेक्षा मला संगीत शिकून संगीतकार व्हायचे आहे, असं आरडी तिला म्हणाला. तेव्हा आशाने त्याला झाप झाप झापले होते… पुढे दोघांनी विवाह केला. परंतु त्यांचे नाते नवरा-बायकोपेक्षा मैत्रीचे अधिक होते.

लताचा आवाज सरळमार्गी नायिकांसाठी वापरला जात होता. आशाचा आवाज हा नायिकेचा होऊ शकत नाही असा आरंभकाळातील समज होता. पण ‘बूट पॉलीश’सारख्या सिनेमात ‘नन्हे मुन्ने बच्चे तेरी मुठ्ठी मे क्या है’ या गाण्यात आशा अनेक मुलांच्या आवाजात निर्मळपणे गायली. ‘लेके पहला पहला प्यार’मध्ये रफी व शमशाद असूनही आशाचा आवाजही स्वतंत्र बाण्याचा वाटतो. ‘आवे मारिया’ या गाण्याच्या वेळी तिने इंग्रजी शिकून घेतली. आइये मेहरबाँ, ये रेशमी झुल्फों का अंधेरा, आओ हुजूर तुमको ही आशाची अद्वितीय गाणी. तिच्या किती गाण्यांचा उल्लेख करायचा? पण मला रवीकडची आशा खूपच आवडते. खास करून ‘तोरा मन दर्पण कहलाये’.. रवीकडचा तिचा आवाज झंकारणारा, धारदार. मी आशाशी नव्हे तर तिच्या आवाजाशी लग्न केलंय, असे आरडी म्हणायचचा. दोघे जण मिळून बिस्मिल्ला खान, उस्ताद आमिर खान, बीटल्स, शरले बॅसी, अर्थ, विंड, फायर, सर्र्जियो मेंडिस, रोलिंग स्टोन्स वगैरेंचे अल्बम ऐकत. वेस्टर्न, लॅटिन, ओरिएंटल, अरेबिक, बंगाली लोकसंगीत यांच्या प्रभावाखालील आरडीचे संगीत होते. त्याच्या सांगीतिक सहवासात आशाची कामगिरी विविधांगी, आधुनिक आणि जागतिक दर्जाची होत गेली.

इतरांच्या गुणांचे अ‍ॅप्रिसिएशन करण्याची वृत्ती आशामध्ये होती. चढा सूर लावून एकदम खालच्या पट्टीत येण्याचं रफीचे कसब, शास्त्रीय गाण्यांवरची मन्नाडेची पकड, क्लासिकल शिकलेले नसूनही क्लासिकलही उत्तम गाऊ शकणारा किशोर, कोणाचेही अनुकरण न करता आपला वेगळा सूर लावणारा मुकेश, हेमंतकुमारचा समुद्रासारखा आवाज, मेहंदी हसनमधील ईश्वरी चमत्कार हे सर्व आशाला खूप आवडणारे. मुकेशच्या साथीमुळे तिचे हिंदी सुधारलं. ‘द ग्रेट गॅम्बलर’ चित्रपटातील ‘दो लब्जों की है दिल की कहानी’ हे गाणे आशाने संथ लयीतून नदीसारखा अनुभव देत म्हटले आहे. मंद्रसप्तकात गायचे, कुठचाही खरखरीतपणा येऊ न देता खर्ज लावायचा आणि पुन्हा सहजपणे तारसप्तकात जायचं हे आशा सहजपणे करायची. याचं कारण म्हणजे शास्त्रीय संगीताचा उत्तम पाया आणि अत्यंत संघर्षशील व जिद्दी स्वभाव. आशाने केवढं भोगलं, एवढं सोसलं आणि तिच्यावर वारंवार दुःखाचे पहाड कोसळले तरीसुद्धा ती थांबलेली नाही… यही तो है आशा!…
…‘थी’ नव्हे, ती भूतकाळात जमा होण्यातली नाही… सतत सोबत राहणार, त्यामुळेच म्हणतोय, यही तो है आशा!